Dikté kréyòl lanné 1999

Linivèsité Matnik, sanmdi 15 mé 1999

Image28.jpg (38581 octets)

Lanmou sé an bèl baay, wi !

 

          Abo di abo fè, lanmou sé an bagay ki bidjoul. Sé li ki ka ba’w lafòs épi kouray lévé lé bonmaten magrési ren’w ka pété oben gagann ou rak kon zikak. Ou té jaja Adliz sitèlman ki, an mitan travay-la ou té ka anni rété ou té ka apiyé anlè pèl-la ka sonjé fanm-lan èk kontrimèt-la té blijé pri dèyè’w. sé lé zòt-la té ka konprann ou, yo té ka di’w : «  Lè ou ni an kapital madanm kon sa lespri’w blijé bat dèyè’y » épi, yo té ka jis ladjé : «  Lanmou sé an bèl baay, wi ! »

Sé té an tan lanméri té ka kité moun bablé tè pa anwo Latrénèl-Sitwon. Ti kay an tòl té ka lévé kon pyan anlè gadjanm nèg bitasyon. Jou oswè-tala, anlè kabann-la, ou di Adliz kon sa :

« Annou chapé Mòn-Pijwen pou baré an bich tè Latrénèl ! »

Adliz anni vini fwèt. I mandé : « Sa ki rivé mwen an ? »

-« Sanmdi, nou ké monté baré tè nou. Sé la mwen ka fè kay mwen, sa ki pa kontan, mwen ka fè yo pran lanmè sèvi gran savann ». Ou di sa an mannyè djé. Adliz pa brennen, fidji’y kontrayé pasé ayen. Ou di’y kon sa : »Sa ou ni ? Ni an bagay ka tòtòy ou, mafi ? »

n   « Man pa ka monté Latrénèl, janmen pa ! Man pa kay dérèspèkté kòmwen pou viv adan an touféyenyen madjendjen kon sa ! »

n   - «  Man pa ni dwa ? » I djélé anmwé.

n   - «  Sa man pa ni dwa a ? Manman pa té ni lajan men i montré mwen lonnè épi rèspé. Jòdijou, ou sé voudré man vòltijé yo an razyé ; ou sé lé man fè kon an fanm dòmi-déwò ? Asé di ! »

Laraj anni boulvèsadé bouden’w, ou santi ou té kay fouté Adliz an bèl palaviré an kòy. Men, ou pa réponn. Ou té bouzwen tan pou mété an lòd adan lidé’w ki té tjòkanblòk adan kabèch ou.

Kilès jou ou té ké rivé konpwann fanm-taa ? Ki jou ? Tou sa ou fè ba’y, i pa janmen satisfèt. Délè, ou té ka di nan tjè’w : «  Mi, fètchyé, mi ! » Men, lanmou-a ou té ni ba’y la té ka voyé tou sa alé adan razyé. Ou té ka chonjé dimen sé ké an lòt jou. Dèmen, dèmen , men dèmen sé kitan ?

Rafayèl Konfyan

 (an mòso adan « Bitako-a » édisyon GEREC 1985).

 

Kèsyon oliwon dikté kréyòl-la

 

1. a) Dapré’w sa sa vé di ?

« Pawòl an bouch pa chaj »

b) Lè Guadloup an moun ni an lenbé, ki non sa Matnik ? ki non sa Giyàn ?

c) Mi an pawòl lontan : lèrdou, sa sa té vé di ?

d) Dapré’w sa sa yé an masibòl ?

 

2. a) Si an moun di an lòt : « lè ou ni an kapital madanm kon sa, lèspri’a w blijé bat dèyè’y ». Ki sa i lé di pa la ?

b) Ki nasyonalité Dérèk Walcott ?

Ki pri i trapé an 1992 ?

Es sé li ki ékri « Oméròs » ?

Ki non kapital péyi’y ?

3. Mi an mòso adan an chanté Ayisyen :

« Si n’te ka chase tout bòspent,

Wet lahèn mèt lanmou.

Ala fèt nou ta fè nan lakou »  (Beethova OBAS).

Matjé’y an kréyòl matnikè.

Sé répons-lan

1. a) Dapré’w sa sa vé di ?

« Pawòl an bouch pa chaj »

Répons-lan -Pawòl ki pa ka apiyé anlè ayen ; pawòl ki initil ; pawòl ki pa ni pyès fondas.

b) Lè Gwadloup an moun ni an lenbé, ki non sa Matnik ?

GwopwèlKi non sa Giyàn ? Lenbé.

c) Mi an pawòl lontan : lèrdou, sa sa té vé di ?

Sé an bwèt lamaji, ka montré’w bagay malélivé.

d) Dapré’w sa sa yé an masibòl ?

Sé an moun ki ni an doudou kidonk an moun ka viv lanmou madanm èk misyé épi an lòt.

2. a) Si an moun di an lòt : « lè ou ni an kapital madanm kon sa, lèspri’a w blijé bat dèyè’y ». Ki sa i lé di pa la ?

Sé lè ou ni an madanm ki ni an gran bèlté, an bèl kò é lèspri anlè’y tout lè.

b) Ki nasyonalité Dérèk Walcott ?                     Sé jan Sent-Lisi.

Ki pri i trapé an 1992 ?                                     I trapé pri Nobèl an litérati

Es sé li ki ékri « Oméròs                                 Sé li ki ékri « Oméròs ».

Ki non kapital péyi’y ?                                     Sé Kastri.

3. Mi an mòso adan an chanté Ayisyen :

« Si n’te ka chase tout bòspent,

Wet lahèn mèt lanmou.

Ala fèt nou ta fè nan lakou »  (Beethova OBAS).

Matjé’y an kréyòl matnikè.

« Si nou té pé / té kapab kouri dèyè tout makout-méchan.

Tiré lahèn mété lanmou.

Mi lafèt nou té ké fè nan lakou »