Matinik dékatjé
(Serge RESTOG)
(Poenm chanté)
FÒDFWANS
(maws 1979)
-----------
Opipiridijou
An kòk ka chanté lèspwa.
An kòk ka di zòt
Lévé manmay, lévé,
Sé pa mèl ki an piébwa
Ki pou rakonté'w
Sa ki ka pasé lakay ou.
Bèl bèbèl,
Gadé sé makrèl-la.
Di yo ba mwen, bèl pawòl pa ka tjuit.
Epi, yo pa ni bizwen mété grenn sèl yo
Adan sa ki pa ka gadé yo.
Di yo ba mwen, sé nou menm
Ki pou fè bagay-nou.
Sé nou menm ki pou fè katjil-nou.
Sé nou menm ki pou sav sa nou pou fè,
Sa nou pa pou fè,
Sa nou ni bizwen,
Sa nou pa ni bizwen.
Bèl, bèbèl,
Nou pa krouyon piès,
Kon yo lé fè nou kwè sa.
Yo toujou di nou, ou la pou bwè lèt,
Ou pa la pou kouté vo.
Mé, sa pou nou sav la, sé ki,
Lanmori pa ka tounen viann.
Lè'w né ron, ou pa ka mò pwenti.
Si nou pa débouyé kònou,
Si nou pa mété kònou anba menm bonnèt-la,
Pou di ki nèg pa fèt pou yen ki, ka pran fè.
Enben, ayen pé ké fèt.
Nou ké toujou kontinié ka pran fè,
Kon nou ka pran fè a.
Bèl, bèbèl,
Sa pou nou pa jen oublié,
Sé pou nou ni lafwa adan sa nou ké fè a.
Si nou sav ki, bagay-la nou ka fè a ni bon rézilta :
Fonmi ki mò dan siwo,
Mò bien.
I fòk nou ni konsians
Sa nou ka fè a,
I fòk nou ni konfians
Adan sa nou ka fè a,
I fòk nou antann kònou,
I fòk nou mété kònou dakò :
A lévanjil, fòk tout moun
Doubout :
Pas, an sèl dwèt pa sa pran pis.
Pak pitak pitak pak pak
Pak pitak pitak pak pak
Pak pitak pitak pak pak
Pak pitak pitak pak pak
Chimen-an long, anba gwo lannuit-la
Nou ka maché a.
Nou ka chèché chimen nou.
Opipiridijou
An kòk chanté,
An kòk ba nou lèspwa.
Pakpitak pitak pak pak
Pakpitak pitak pak pak
Pakpitak pitak pak pak
Pakpitak pitak pak pak
Bélia manmay-la
Manmay-la é
Bélia manmay-la
Manma-y-la é
Opipiridijou, mwen di :
Sakré mèt kòk,
Chanté, chanté mwen di'w kòk.
Chanté !
Opipiridijou,
An kòk chanté lèspérans.
Mwen di, wè !
Ou sav sé kòk ki ni rézon :
An tan pou chasè, an tan pou zibié ;
Sé pwèl chien ki ka djéri mòsi chien,
Sé nou menm ki pou djéri kònou.
Chonjé nèg,
Chonjé !
Antan robè,
Antan robè,
Moun fè luil, moun fè soulié,
Moun fè savon, moun bokanté.
Lajan pa té ni valè.
Pa té ni bato manjé-a,
É moun pa mò fen.
Si'w wè moun pa mò fen,
Sé pas yo trouvé an manniè pou yo pa mò fen.
Yo pa té krouyon piès,
Yo pa té krouyon kon yo toujou fè nou kwè a.
Alò, ki manniè an dé jou-a
Nou vini initil konsa a ?
Ki manniè an dé jou-a
Nou pa sa fè ayen épi dis dwèt-nou ?
Sa pa posib !
Sa pa nòrmal !
Non, sa pa nòrmal !
Chien ka vann zouti'y, mé pa ka oublié métié'y.
Chonjé nèg,
Chonjé !
Opipiridijou
An kòk chanté lèspwa.
Opipiridijou,
An kòk chanté lèspérans.
Opipiridijou,
Kòk-la fè nou konprann
I fòk nou apiyé anlè pwa kò-nou.
Fòk nou pa di tout tan,
I pa minui, tig pa ka di
I kay dòmi san soupé.
I fòk a minui nou ja fè manjé-a nou menm.
Pa atann anlè ta lézòt,
I fòk nou fè sa chanjé !
Chonjé nèg,
Chonjé !
Nèg atjèlman pa vini pli krouyon,
Mé sé fenyan i ka vini fenyan.
Yo ka kléré zié'y épi lézans.
Sa pou nèg-la sav, sé,
Lè'w manjé épi djab, tjenbé tjuyè'w long.
Yo ka di nou lib, nou bien,
Nou bien pasé dòt. Mé nou sé pé pli bien ankò
Ki sa nou yé a.
Mé sé pa yen ki gadé dèyè do'w pou di,
Ki mwen pli bien ki entèl.
I fòk di, mwen sé pé pli bien ankò ki sa mwen yé a.
Mé, ki libèté nou ni a ?
Libèté di pa rèspèkté ayen.
Libèté débouya pa péché.
Libèté gwo manjé lé piti.
I ni dòt ki ka profité di kalté libèté-tala.
Kalté libèté-tala ka alé yo,
Pis, sé yo ki la ankò ka sisé nèg,
Kou-tala, anlòt manniè, an manniè pli modèn,
An manniè ki ka ba yo plis bénéfis anlè tèt nèg ;
Nèg pa ka konprann ki, vo mié ou kouri
An gwo grenn lapli, pasé ou séré anba vié labavan.
Sé li menm nèg, ki ka pòté lajan-a ba yo atjèlman,
Sé li menm ki ka vini flaté yo, pou yo pé pran
Tout ti lajan-an i ka djenyen an, pou bagay initil,
Bagay kléré zié.
Sé la i ni siro, sé la mouch ka rété.
Koté zig pa ni may.
Zo lanmori karé pitjé pli fò pasé zo pwason.
Tousa yo pé plen tèt nèg, sé,
Ou bien, ou ni bèl loto,
Ou ni télévizion, ou ni sipèmarché,
Sipèmarché-a sé ta'w,
Sipèmarché-a sé ta nou.
Mwen sé milat, mwen sé bétjé, mé,
Nou sé matinitjen, kon'w menm, konpè nèg.
Ou pa ni dwa rèklamé ayen,
Ou pa ni dwa di ayen, pis tousa, sé ta'w.
Sé ta nou.
Menm si yo ka mété kaka adan bouch ou, san ou wè sa :
Ou la pou bwè lèt, ou pa la pou konté vo.
Chonjé nèg,
Chonjé !
Ni an jou lézans-la kay fini.
Ni an jou pou nou pran kout pié milé-a.
Pran gad !
Manniè chat ka maché gran jou,
Sé pa konsa i ka maché lannuit.
Nou ka konprann nou sé lézòt,
Nou pa lézòt, nou pa ayen, nou pa pèsonn.
Tout moun ka kaka kon chien,
Mé sé tranblé-a ki rèd.
Mé, chonjé nèg,
Chonjé !
An jou bagay-la pou chanjé.
Si jou-tala ou pa fè'y chanjé,
Ou pé ké jen sa fè'y chanjé ankò.
Chonjé nèg,
Chonjé !
Sa ki pòté chay, sé li ki konnèt si chaj-la lou.
Tout moun-lan ka fè bèl pawòl,
Ka fè bèl diskou, mé sé wou nèg-la
Ki ka pran fè-a.
I fòk nou pran konsians
Manniè bagay-la ka vini a,
Chak jou ki fèt, yo ka fèmen léto-a.
I fòk nou rouvè zié-nou, pou nou wè
Ki, sé épi nou, yo ka vini rich.
Sé anlè tèt-nou yo ka fè richès yo.
Yo toujou fè richès yo tout tan.
Ki jòdi, ki yè, yo toujou sèvi nou.
I fòk nou rouvè zié-nou,
Pou nou doubout kònou.
Matinik wouvè zié'w !
MATINIK DOUBOUT !
Matinik yo ka dékatjé'w !
(Annou chanté sa ansanm)
Pakpitak pitak
Pakpitak pitak
Pakpitak pitak
Pakpitak pitak
Opipiridijou
An kòk ka chanté lèspwa,
Opipiridijou
An pèp ka chèché lèspérans.
Bèl bèbèl ayen pa bèl,
Bèl, bèbèl asé palé !
Sé pa lè'w fen pou'w mété kannari'w an difé.
Pran gad manmay-la,
Pran gad,
An jou bagay-la ké chanjé.
Mé, si jou-tala ou pa fè'y chanjé,
Ou ben ou pa paré pou'y chanjé,
Ou pé ké jen sa fè'y chanjé ankò.
Lèspérans,
Lèspérans nèg, anlè chimen lèspwa,
Anlè chimen la dévenn,
Anlè chimen bawoufiè.
Lèspérans,
Lèspérans nèg, anlè chimen ladézolasion,
Anlè chimen bouden vid,
Anlè chimen lé pli fèb,
Lé maléré,
Lé mizérab.
Lèspérans,
Lèspérans, nèg, sé an zèb ki ka pousé
An gwo karenm-lan,
San an gout lapli,
An mitan sé ròch-la,
Ki ka fann, ki ka pété, anba solèy cho a.
Lèspérans,
Lèspérans nèg, sé an vié fanm san dan,
Ki fen kon an rat andidan an chalan
Ki ka trouvé an kannari chou di
Epi lanbi dimi roti pou'y manjé,
Epi yo ka di'y, manjé mafi, manjé.
Ou té fen !
Si'y pé pa manjé'y
Yo ka di'y, bouden'w vid,
Mé ou konparézon kon pa ni.
Lèspérans,
Lèspérans nèg, sé fè'w bwè
Tout dlo lanmè-a épi an ti tjuyè,
Dé tjuiyè a kafé dé fwa pa jou, ant lé rèpa.
Lèspérans,
Lèspérans nèg, sé pas, mwen pa anvi
Kriyé bondié ankò,
Epi mandé'y :
Sa'w ka fè nou a.
Gadé nou tibren.
Kisa ou konté fè ba nou ?
Ès ou ni lentansion kité nou konsa lontan
ankò ?
Ki kalté bagay é sa ?
Mé an ki léta é sa nou rivé a ?
Lèspérans,
Lèspérans nèg, sé pa kité bondié di nou ayen.
Pa annou konté, yen ki anlè bondié.
Sé nou menm ki fè malè-nou,
Sé nou menm ki fè kònou sa.
Sé nou menm ki kité kònou alé,
Sé nou menm ki krouyonnen kònou.
Zansèt-nou té fè lanmizè
Sòti pa lapòt douvan,
Nou fè'y rantré pa lapòt dèyè.
Poutji, pas nou kité kònou alé, pou fasilité,
Nou vini flatè, nou ka maché ajounou,
Nou vini lach.
Tout bagay bèl,
Ou ka di si jipon'w ka alé'w bien,
Pa alé chèché tjilòt nonm ou.
Mé chonjé sa !
Twòp lézans pa bon,
Chouval ki an létjiri ka aprann vis.
Lèspérans,
Lèspérans nèg, sé yen ki priyé dié,
Priyé dié, priyé dié,
Jé vou sali mari plenn dè gwas
Lè senyèw è avèk vou,
Men, tonnè !
Tonnè di dié ! Mwen pé ké jen rivé
Di la priyè-tala !
Ki manniè mwen ké rivé ni kouraj ?
Ki manniè mwen ké trouvé kouraj ?
Sen-tantwàn,
Pié poun.
Sen michèl,
Pié poun.
Priyé dié, priyé dié,
Yen ki priyé dié.
Lèspérans,
Lèspérans nèg, sé pou sa trouvé
Chimen libèté-nou,
Pou kò nou menm, lib,
Pou tèt-nou menm, lib.
Lèspérans sé pou nou sa trouvé
Chimen-nou menm.
Nou sé nèg,
Nou sé zendien,
Nou sé karayib,
Annou sanblé kouraj,
Annou sanblé pasians
Pou nou sa rifè kònou,
Pou nou sa ritrouvé kònou,
Pou nou doubout kònou
Nou menm.
Kouraj sé ta nou,
Pasians sé ta nou :
Wonm pa ka boulé karaf.
Epi tousa,
Annou chèché chimen libèté-nou.
Libèté-nou sé kisa ?
Libèté-nou sé chèché kònou, nou menm,
Nou pèd kònou, annou chèché'y, annou pran'y.
Ou sav bien, yo pa lé ba nou'y,
Annou doubout pou pran'y,
Chimen libèté-nou,
Chimen-an pou nou trouvé kònou nou menm,
Pou nou konnèt kònou,
Pou nou sav sa nou pé fè,
Sa nou pé pa fè,
Pou nou sav la nou pé alé,
La nou pé pa alé,
San pasion, san piès mové lidé dèyè tèt-nou,
Lidé krouyonnè, lidé vòlè, lidé ki lézòt
Pli krouyon,
Sé mwen ki pli malen.
Annou chèché chimen libèté-nou,
Pou, tèt-nou menm, mennen bouden-nou,
Mé, pa tèt lézòt ka mennen bouden-nou.
Annou libéré kònou,
Pou divini péyi nou a,
Pou divini pèp-la,
Pou divini nou menm.
Manmay nou ka mò,
Epi nou pa sav sa !
Manmay nou ja lagoni,
Epi pèsonn pa ka wè sa,
Pèsonn pa ka di nou ayen !
Matinik wouvè zié'w,
MATINIK DOUBOUT !...
MATINIK YO KA DEKATJE'W
(Annou chanté sa ansanm)
Pakpitak pitak
Pakpitak pitak
Pakpitak pitak
Pakpitak - pitak
Opipiridijou
An kòk ka chanté lèspwa,
Opipiridijou
An pèp ka chèché lèspérans.
Bèl bèbèl ayen pa bèl,
Bèl, bèbèl asé palé !
Sé pa lè'w fen pou'w mété kannari'w an difé.
Pran gad manmay-la,
Pran gad,
An jou bagay-la ké chanjé.
Mé, si jou-tala ou pa fè'y chanjé,
Ou ben ou pa paré pou'y chanjé,
Ou pé ké jen sa fè'y chanjé ankò.
Annou trouvé kònou,
Annou trouvé pèrsonalité-nou.
Pèrsonalité sé kisa ?
Pèrsonalité, sé sa ki mété nou
Anlòt manniè ki anlòt.
Sé sa ki mété nou diféran ki anlòt.
Mizik-nou diféran épi lòt-la,
Mé sé ta nou.
Manjé nou diféran épi lòt-la,
Mé sé ta nou.
Dansé-nou diféran épi lòt-la,
Mé sé ta nou.
Palé nou diféran épi lòt-la,
Mé sé ta nou.
Ta lòt-la bon, mé ta mwen an bon osi.
Ta lòt-la ni valè'y,
Mé ta nou a ni valè'y osi.
Pèrsonalité-nou, sé tout bon bagay,
Epi tout mové bagay ki mété nou
Kon nou yé a atjèlman a.
Pèrsonalité-nou,
Sé la nou ka viv la.
Pèrsonalité-nou, sé lédikasion-nou,
Pèrsonalité-nou, sé kilti-nou.
Pèrsonalité-nou, sé kilti mélanjé nou a.
I ni nwè, i ni blan, i ni zendien,
I ni panyòl, i ni karayib, i ni ki dòt ankò.
Pèrsonalité-nou,
Sé tousa ki rivé nou.
Pèrsonalité-nou,
Sé sa istwa-nou fè nou,
Mé nou pa konnèt li.
Nou ni an kilti, mé nou pa konnèt li.
Nou ni an pèrsonalité, mé nou pa konnèt li.
Nou ka pran ta lézòt,
Mé nou pa konnèt ta nou a.
Ta lézòt pli bèl, pas nou pa konnèt ta nou.
Pas yo pa janmen fè nou konnèt ta nou.
Yo pa lé nou konnèt ta nou.
Délè nou ni an pèrsonalité
Ki ka bouyi andidan bouden-nou,
Ki nou konnèt,
Ki nou pa sav kisa ki ka pasé andidan bouden-nou,
Ki nou pa pé èksplwaté,
Ki nou pa sa èksplwaté.
Epi i ni anlo bagay ki ka rivé nou,
Yo lé fouré andidan tèt-nou,
Anlòt bagay ki pa ta nou,
Ki nou pa ka konprann,
Ki nou pa ka santi,
Ki nou pa ka wè.
Yo ka di nou, sé sa ki ta'w, sé sa pou'w fè,
Sé sa pou'w aprann, sé sa ki bon.
Tousa ki anlè koté, sa pa bon,
Alò, anfinaldikont, kisa nou ni a ?
Kisa ki ta nou ?
Sa ki pèrsonalité-nou adan tousa ?
É ben, piès !
Nou pa ni, ni yonn, ni lòt.
Nou pa pèsonn, nou pa ayen.
Nou dèyè kon dèyè fèt. Nou dèyè kon talon.
Sé tjilé nou ka tjilé.
Pié-nou plonjé an tè-a isi a,
Epi siklòn ka vanté,
Vòlkan ka pété, latè ka tranblé,
Bouden-nou plen épi lédjim isi :
Tinen, dachin, yanm sasa épi pwadangòl.
Nou ka rèspiré van lanmè isi,
Mé tèt-nou blan,
Tèt-nou lòt bò a,
Tèt-nou blan épi lanèj,
Tèt-nou plen épi lanèj.
Kouté sa,
Mwen ka mandé'w an ti bagay :
Ki wotè mòn <<Dumauzé>> ?
Ki wotè <<Mont Blanc>> ?
Ki londjè <<Rivière du Lorrain >> ?
La, <<Rivière du Lorrain>> ka koumansé ?
Ki londjè <<la Seine>> ?
Es ou konnèt <<l'ile de Ré>> ?
Es ou konnèt <<l'ile d'Ouessant>> ?
Es ou konnèt <<l'ilet long, l'ilet St Aubin,
l'ilet Petite Martinique>> ?
La tousa yé ?
Ou wè, ou pa konnèt ta-a ki lakay ou a,
Mé, ou konnèt tala ki lòt bò a.
É ben, annou fini épi palé-a !
(Annou chanté sa ansanm)
Ta lòt-la épi ta mwen an diféran,
Ta lòt-la bon, mé ta mwen an bon osi.
Palé lòt-la diféran épi ta mwen,
Palé'y la bon, palé mwen an bon osi.
Manjé lòt-la diféran épi ta mwen,
Manjé'y la bon, manjé mwen an bon osi.
Dansé lòt-la diféran épi ta mwen,
Dansé'y la bon, dansé mwen an bon osi.
Pléré lòt-la diféran épi ta mwen,
Pléré'y la bon, pléré mwen an bon osi.
Lanmè lòt-la diféran épi ta mwen,
Lanmè'y la bon, lanmè mwen an bon osi.
Vòlkan lòt-la diféran épi ta mwen,
Vòlkan'y la bon, vòlkan mwen an bon osi.
Siklòn lòt-la diféran épi ta mwen,
Siklòn li a bon, siklòn mwen an bon osi.
piébwa lòt-la diféran épi ta mwen,
piébwa'y la bon, piébwa mwen an bon osi.
Piéflè lòt-la diféran épi ta mwen,
Piéflè'y la bon, piéflè mwen an bon osi.
Lèspri lòt-la diféran épi ta mwen,
Lèspri'y la bon, lèspri mwen an bon osi.
Pawòl lòt-la diféran épi ta mwen,
Pawòl li a bon, pawòl mwen an bon osi.
Doulè lòt-la diféran épi ta mwen,
Doulè'y la mové, doulè mwen an mové osi.
Lawont lòt-la diféran épi ta mwen,
Lawont li a mové, la wont mwen an mové osi.
Pasé lòt-la diféran épi ta mwen,
Pasé'y la bon, pasé mwen an bon osi.
Listwa lòt-la diféran épi ta mwen,
Listwa'y la bon, listwa mwen an bon osi.
Lavi lòt-la diféran épi ta mwen,
Lavi'y la bon, lavi mwen an bon osi.
Malè lòt-la diféran épi ta mwen,
Malè'y la mové, malè mwen an mové osi.
Bontjè lòt-la diféran épi ta mwen,
Bon tjè'y la bon, bon tjè mwen an bon osi.
Annou enmen sa nou ka fè.
Annou tout, enmen sa nou ni.
Fòk pa kwè ta lézòt méyè,
Ta nou a ni valè'y osi.
Kilti-nou, sé la nou ka viv.
Sa ki ka ba'w kilti'w, sé, ti manniè yé'w,
évènman nou piès pa té lé,
Ki ka ba nou anpil doulè,
Ki fè nou ri, ki fè nou dansé.
Ba nou pèrsonalité-nou !
Kilti-nou, sé sa manman-nou,
Papa-nou, ni labitid fè ;
Eti, i pa ka fè'y menm manniè
Ki tout dòt moun anlòt péyi.
Zié dan zié,
Mwen ka gadé'w,
Mwen ka obsèrvé'w
Pou mwen sav kisa mwen yé,
Pou mwen sa di'w kisa'w yé,
Pou'w sav kisa'w yé,
Pou'w sa di kisa'w yé,
Pou'w sav ki'w sé yonn,
Kon tout lézòt,
Ki'w ni dwa doubout épi palé
Kon tout lézòt,
Ki'w ni dwa di sa'w ka santi andidan kò'w.
Sa'w ka di a pa pli krouyon
Ki, sa anlòt ka di,
Pas i di'y épi fransé, épi anglé, épi alman.
Zié dan zié,
Mwen ka chèché fè'w palé,
Mwen ka chèché fè'w di kéchòy,
Mé ou pa ka di'y,
Ou pa lé di'y.
Poutji ou pa lé di'y ?
Pas ou pè kò'w.
Ou pè yo di, ki sé wou ki di.
Ou pè mèt-la tèlman,
Ki'w ka dépalé,
Ou ka di,
"Ou sav, sé entèl ki di.
"Sé pa mwen ki di.
"Mwen pa té ké di an bagay konsa, mèt,
"Mwen kontan'w tròp
"Pou mwen té di an bagay konsa anlè'w,
"Epi ou tro bon, mèt,
"Pou mwen pè sa di, kon entèl di a".
Ou pa an nonm, pas ou pa sa doubout
Dèyè an pawòl
Zié dan zié,
Mwen ka òbsèrvé'w mwen ka kouté'w,
Mwen ka gadé'w ka ajounou
Douvan mèt ou,
Douvan chèf ou,
Ka di krouyonnad konsa,
Ou sé an flatè.
Yo mandé'w travay, yo pa mandé'w flaté.
Fè travay ou bien, ou pé ké ni bizwen flaté.
An tout manniè ou oblijé flatè,
Pas sé filon'w ki mété'w la,
Pas ou pa kapab,
Si'w pa té ni filon, ou pa té ké la.
Epi, sé manniè flaté'w ki fè ou la toujou,
Ka izé kò'w,
Ka izé santé'w, poutji sa,
Pou an jounen travay mal péyé.
Ou kontan sa, ou kontan sò'w,
Pas mèt ou, pas chèf ou ka bat do'w.
La simenn, lé sanmdi, lé dimanch
ou ka travay pou ayen.
Poutji sa, pas mèt ou, pas chèf ou ka bat do'w.
Ou ni fièrté, ou kontan sa, ou ka di sa
Ba tout moun :
Mèt mwen kontan mwen,
Chèf mwen kontan mwen,
Mèt mwen enmen mwen,
Chèf mwen enmen mwen,
Si patron mwen pa té ni mwen,
Sa'y té ké fè ?
Zié dan zié,
Mwen ka gadé'w
Epi mwen ka di'w,
Ou pa ka konprann
Moun pa ka fè ayen pou ayen ankò.
Lavi-a rèd.
Lavi-a rèd ba tout moun.
Ou ka yen ki travay, travay, travay,
Épi ou pa ka wè ayen ka vini,
Pòch ou toujou ka koulé laglas,
Men mèt ou a, chèf ou a, patron'w la
Ou enmen tèlman a, ka fè ta'y anlè tèt ou,
Ka krouyonnen'w, ka eksplwaté'w
Pas ou sé an inyoran, ou pa konnèt ayen,
Ou pa sav ki'y ni lwa ki fèt,
Lwa ki fèt pou tout moun la sévi,
Ki lé gwo, ki lé piti.
Si'w andwa, i fòk yo ba'w sa'w andwa.
Mé si'w ni dwa, ou ni divwa osi.
Réklamé dwa'w, mé fè divwa'w.
Koumansé pa bien fè travay ou.
Koumansé pa bien fè travay ou.
Koumansé pa fè pou yo pa ni piès ripròch
pou fè'w adan travay ou, avan ou réklamé.
Mé an fwa ou fè zafè'w dwèt,
Fè yo rèspèkté'w,
Fè yo rèspèkté'w,
Fè yo fouté'w lapé,
Fè yo péyé'w bien,
Mé fè zafè'w dwèt kon pitjèt.
Pa ni zafè soutiré vòlè.
Zié dan zié,
Mwen ka di zòt,
Ti manmay pa ni lédikasion ankò.
Gwan moun pa rété lédikasion ankò.
Tout moun la, ladjé lanmen.
Kisa ki rivé ?
Sa ki pasé ?
É - é, sa ki rivé zòt ?
La zòt konprann nou ké alé épi sa ?
Ki manniè zòt konprann ki an zafè
Ké maché si i pa ni disiplin,
Si i pa rété lwa, si i pa rété lòd,
Si i pa rété ayen ankò adan péyi-a.
I fòk pa nou vini an péyi san lwa !
La zòt konprann nou ké alé épi sa ?
An ki pozision nou yé a ?
I fòk rèspèkté gran moun :
An gran nonm pa an gran pen
Adan tout bagay, i fòk i ni an chèf.
Si i pa ni an chèf, ayen pa ka maché.
Si tout moun la chèf, ayen pa ka maché.
Zòt pa ka wè piès, ki tousa fèt èspré
Pou nou manjé kònou yonnalòt.
I pa kay janmen ni lantant, nou pé ké
Janmen sanblé kònou an jou
Pou nou libèré kònou,
Pou nou pran libèté-nou.
Libèté-nou sé pou nou vini nou menm,
Pou nou sé nou menm, pou nou rété nou menm
Matinik Doubout !
Matinik wouvè zié'w !
Matinik yo ka dékatjé'w
(Annou chanté sa ansanm)
Zié dan ziéééé, O
Mwen lé palé ba'w, O
Zié dan ziéééé, O
Mwen lé fé'w paléééé, O
Zié dan zié
Mwen ka di'w konsa
Zié dan zié
Mwen di'w konsa
Zié dan zié
Ou sé an flatè
Zié dan zié
Mé ou pa an nonm
Zié dan zié
Ou sé an krapon
Zié dan zié
Ou tro konplèksé
Zié dan zié
Ou pè zié blé a
Zié dan zié
Ou tro enkapab
Zié dan zié
Pou'w di an bagay
Zié dan zié
Yo ka èksplwaté'w
Zié dan zié
Yo ka krouyonnen'w
Zié dan zié
E si yo di'w sa
Zié dan zié
Ou pa lé kwè sa
Zié dan zié
Ou sé an èsklav
Zié dan zié
Fwèt-la ka mantjé'w
Zié dan zié
Fòk ou ni'y tout tan
Zié dan zié
Pou'w pé maché dwèt
Zié dan zié
Pa ni lwa ankò
Zié dan zié
I pa ni rèspé
Zié dan zié
Mé ou ka tjilé
Zié dan zié
Ou ka pèd nanm ou
Zié dan zié
Ou ka pèd fòs ou
Zié dan zié
Pé ké ni lantant
Zié dan zié
Pou'w fè sa chanjé
Zié dan zié
Pou'w vini an nonm
Zié dan zié
Pou'w libéré kò'w
Zié dan zié
Pou'w vini wou menm
Zié dan zié
Pou'w di, mwen sé mwen
Zié dan zié
Pou'w di, mwen sé mwen
Zié dan ziéééé, O
Mwen lé palé ba'w, O
Zié dan ziéééé, O
Mwen lé fé'w paléééé, O
Annou chanté sa ankò
O dibilé dibilé dibilé
O dibilé dibilé dibilé
O dibilé dibilé dibilé
Mwen ka travay mwen ka trimen,
Mwen ka fòsé, mwen lé sirviv
Mwen ni konfians, Mwen ni lèspwa
Ki an jou nou ké libéré
Libéré, libéré, libéré
Di lanmizè-a nou ka sibi a,
Di mové labitid-la yo ka ba nou a
Yo ka fè nou konprann ki nou rich
Mé nou pa té janmen osi déchiré.
Libéré, libéré, libéré
Pas tousa nou ka fè a
Pa ka sèvi nou ayen
O dibilé, Odibilé, O dibilé,
Sé nou menm ki pou libéré kònou
O dibilé, Odibilé, O dibilé,
Sé nou menm ka fè kònou sa
O dibilé, Odibilé, O dibilé,
Sé bien nou menm ka fè kònou sa
O dibilé, Odibilé, O dibilé,
Sé bien nou menm ka fè kò nou sa
Chonjé nèg !
Chonjé,
Chonjé tousa yo di anlè'w.
Yo kriyé'w
Nèg kongo.
Kongo pou yo, sé té mové mès,
Mové ras ;
Nèg gwo siwo,
Nèg malélivé, nèg kann,
Nèg kon lé swè fè nwè,
Nèg gwosomodo,
Nèg soubawou,
Nèg djinen,
Nèg mové manniè,
Nèg mwens ki ayen,
Sé sa yo toujou répété adan tèt-nou, nèg.
Sé sa yo mété adan bouch-nou, nèg,
Andidan zié-nou nèg,
Andidan kò-nou, nèg.
Sé sa yo té fè nou konprann, nou nèg.
Sé sa yo ba nou pou lavérité.
Chonjé nèg !
Chonjé,
Ayen ki ta nèg pa bèl.
Sé blan-an ki bèl
Sé milat-la, sé milatrès-la ki bèl,
Sé lòt-la ki bèl,
Sé lòt-la kisa palé fransé,
Sé lòt-la ki konnèt plis bagay,
Sé tousa yo di ki bon,
Sé tousa yo fè ki bon,
Ou sé an nèg ou sé an krouyon,
Sé sa yo fè nou konprann,
Ou pa konnèt ayen.
Menm si'w konnèt an bagay,
I pa vo ayen,
Pas sé pa an blan ki aprann'ou'y
Sé pa an frans ou aprann li
Sé toujou sa yo fè nou konprann.
Alò, mi tousa yo di nou,
Mi tousa, ki mété nou kon dé enbésil,
Kon dé ababa,
Konplèksé kon pa ni,
Yo répété dan tèt-nou tèlman
Ki nou sé dé krouyon,
Nou sé dé krouyon,
Epi nou vini krouyon, pli krouyon ki krouyon, menm.
Manmay, annou éséyé konprann kisa ki pasé,
Kisa ki fèt, kisa ki fèt avan nou.
Annou koumansé katjilé anlè tousa.
I fòk nou konnèt tousa,
I fòk nou konnèt tousa ki fèt,
Tousa yo fè nou.
I fòk nou chonjé sa ki ja fèt,
Sé sa ki ké ba'w balan
Pou'w pé fè sa ki ni pou fè, dimen.
Manmay, lo vié pawòl yo té ka di nou a
Annou sav ki tousa té ka fèt,
Mé annou pa rété yen ki anlè sa,
Annou kité tout sé moun-tala
Epi lo vié pawòl yo a.
Annou chanjé manmay.
Annou chanjé mantalité.
Tousa sé té tras lesklavaj ki té
Andidan kò nou toujou.
Sa, sé mannèv sèten té ka fè anlè nèg,
Pou yo té ba kòyo valè :
Chapo kalé sé pa majò ;
Sé pa tout poul ki chanté, ki ponn.
Sa sé mannèv sèten ka fè toujou,
Jik jòdi jou, pou ba kòyo valè :
Krapolad di ki, sé manniè asiz li ki fè,
Si tout jenn fi kontan'y.
Mè sav nèg,
Ki valè'w andidan tèt ou,
Andidan bwa'w,
Andidan tjè'w.
Valè-a sé andidan kouraj nou i yé.
Pou tousa mizè nou ja wè,
Pou tousa méchansté yo ja fè nou a,
Tousa richès yo fè epi bra-nou,
Tousa lajan jo fè épi péyi-nou a.
Atjèlman, yo ka di nou,
Nou pa sa fè ayen, nou fenyan
Péyi-nou a osi pa sa fè ayen non pli,
Pa menm sik ou pa ka trouvé
Adan péyi-nou an.
Sa'w pé ka konprann adan sa ?
Chonjé nèg !
Chonjé.
Chonjé yo té ka mété chenn adan kou-nou,
Pou maré nou kon bèf.
Yo té ka mété an kwa fè
Adan kou-nou, pou nou té rété pri
Adan bwa-a lè nou té ké maron.
Chonjé sa nèg !
Chonjé.
Nou pa té krouyon piès,
Pis nou té ka rivé chapé adan sé mòn-lan ;
Epi nou té ka révolté,
Epi nou té ka fouté difé
Adan tout bitasion.
Nou pa té krouyon piès,
Pis anba bwa-a nou pa té ka mò fen.
Nou té ni chèf-nou,
Nou té ka kouté'y
Nou té ni organizasion.
Tout lòd té ka pasé,
Piès lòd pa té ka kontrèdi ;
Magré nou té ka palé anlo lang diféran.
Nou pa té krouyon piès,
Pis nou djenyen libèté-nou, asou fòs kò-nou,
Asou pwa kò-nou,
Asou fòs lanm koutla-nou.
Sé pa piès misié blan
Ki libéré nèg isi matinik
Kon yo ka di nou a.
Sé nou menm ki bat,
Sé nou menm ki fè bagay-nou tou sèl.
An papiyé sòti lòt bò-a, rivé isi
Lontan pli ta, ba nou sa nou té ja pran, nou menm.
Si papiyé-tala pa té rivé,
Nou té ké ni libèté nou, kanmenm,
Pis nou té ja pran'y nou menm,
Pis nou pa té ni bizwen
Pèsonn pòté'y ba nou anlè an plato.
Nou pran sa nou té andwa,
Nou pran'y nou menm.
Annou ritounen anlè kònou
Pou nou sav sa nou yé atjèlman.
Annou katjilé anlè sa nou yé
Pou nou sav sa nou yé,
Pou nou brennen dapré sa nou yé.
Pa kouté moun ki ka di nou,
Sé pa la penn, sa pa ni valè,
Sa pa nésésè ki nou chèché sav,
Sa nou té yé, ki koté nou pasé pou
Nou rivé sa nou yé atjèlman.
I fòk nou pran konsians di sa nou té yé,
Pou nou sav sa nou ka vini,
Pou nou sav sa nou pou vini,
Nou pa bizwen fè gran lékòl pou nou
Réfléchi titak. Annou tjèstjonnen kònou
Anlè sa nou yé, épi,
Annou trouvé valè nou,
Pas nou ni an valè.
Nou pou ni an valè, nou pa kaka chien ;
E, menm si nou té kaka chien,
Kaka chien ni valè'y.
Valè nou a, annou mété'y an valè,
Pou nou fè péyi-a maché,
I fòk nou fè an mouvman,
I fòk nou rété dòmi tibren,
I fòk nou désidé kònou pou,
Pa kité yo tjwé nou, pou dòt,
Ki pa ni otan ki nou,
Ki pa ni plis ki nou.
Opipiridijou,
An kòk chanté.
Opipiridijou,
An kòk chanté lèspwa,
Opipiridijou,
An kòk ka di,
Chonjé nèg !
Chonjé, tousa yo di anlè'w.
Tout moun isi té ka kriyé mwen,
Vié négrès,
Makak,
Nwè, lèd,
Ti négrès nwè lèd-la.
Mwen ka di andidan fon tjè mwen,
Mwen ti négrès lèd-la,
Si mwen té ka ni lachans
Mayé épi an zié blé,
Fout mwen té ké kontan !
E ben,
Mwen ka di'w konsa,
Ou kwè, i pa ni an ti nèg travayè,
Débriya,
Ou kwè, pa ni an ti nèg solid,
Vayan, pou fè'w viv,
Kon zié blé-a té ké fè'w viv.
Chans-lan ou kwè sa té ké
Pa tonbé anba an nèg
Ki ja lévé avan solèy lévé.
Ki ka kouché apré solèy kouché.
Chans-lan,
Sé pa ni ladévenn tonbé
Anba an gwo mal nèg,
An nèg, ki, menm pròp ras li, pa enmen,
Pròp ras li ka dénigré'y,
Ka jouré'y, ka ba'y mépri.
An nèg djinen,
An nèg kongo,
An nèg dlo salé,
An nèg pié swé,
An nèg gwo siro,
An nèg kongo ki wè lòrja ta,
An nèg mové lodè,
An nèg kann,
An nèg nwè ka kléré
Kon kaka kochon tou fré,
Epi chivé'y, rèd, grennen, nwè,
Zié'y maron kon baton kako,
Ka faché, ka anrajé délè kont kòy,
Kont tout moun,
Kont bondié, délè,
An nèg ka travay kon dis,
Adan kann-lan, adan jaden-an ka bouré tè,
Anba solèy cho-a anba lapli-a,
Ka kouri anba bannan-lan,
Ka glisé anba sé fèy-la
Kon an dwèt yo ka fouté adan an tjou poul
Pou wè si i pa ni zé.
Chans-lan,
Sé pa tonbé anba an nèg
Ki apenn kòk chanté, ja lévé,
Ja fè kafé,
An kafé ki ka fè tout kay-la santi bon,
An kafé ki ka santi bon,
Kon piès kafé pé pa santi bon,
An lodè kafé ki ka soukwé'w
Adan kabann-lan,
An lodè kafé ki ka di'w,
Lévé !
Lévé yichmanbans, lévé !
I paré fouté'w atè anba li-a.
I ka di'w,
Lévé !
Solèy ja ka lévé,
Tout ladjablès ja rantré adan lapo yo,
Pa kité solèy brilé lonbrik ou.
Chans-lan,
Sé, ni an nèg ki,
Pli i travay kon kat,
Pli'y pa ka djenyen lajan adan lanmen'y.
Pli'y éséyé fè kèchòy,
Pli ou ka santi tout djab dèyè'y,
Pou dékalé'y
Pou dékourajé'y
Pou démoralizé'y.
Epi i la, i ka tjenbé, anba van,
Tonnè, zéklè, lenjistis,
I la ka tjenbé, pa ka pèd lèspwa kanmenm,
Pas, sé an nèg,
Sé an nèg ki ni kouraj, ki ni lèspwa toujou,
Pas i ka di kòy :
Abo di abo fè, i ni an bondié !
I ni an bondié fout ! padon bondié.
I ni an bondié pou lé maléré, sakré tonnè !
Chans-lan
Sé wou menm ki ka fè'y anlè fòs kò'w,
Anlè travay ou.
Nèg ou a i fòk ou gadé'y pou'w,
Poutji pa.
Kisa ou yé, wou menm.
Lanmori ki ta'w vo mié ki kodenn lèzòt.
(Annou chanté sa ansanm)
Abo di abo fè
Pa ni bondié pou lé maléré,
Pli yo travay
Pli djab chèché pou dékalé yo.
Abo di abo fè
Pa ni bondié pou lé maléré,
Pli yo trimen
Pli djab chèché pou pété ren yo.
Abo di abo fè
Pa ni bondié pou lé maléré,
Pli yo soufè
Pli djab chèché pou èstjenté yo.
Abo di abo fè
Pa ni bondié pou lé maléré,
Pli yo fòsé
Pli djab chèché pou dékatjé yo.
Abo di abo fè
Pa ni bondié pou lé maléré
Pli yo kouri
Pli djab chèché pou tizonnen yo.
Abo di abo fè
Pa ni bondié pou lé maléré.
Abo di abo fè
Pa ni bondié pou lé maléré.
Es sa ja rivé'w ?
Ou ka alé pou'w mandé an moun an ransèyman
Epi moun-lan chanjé trotwa,
Oubien pété kouri.
Ou ka di an fon tjè'w,
Tala sé té an krouyon,
Oubien, sé té an tèbè.
Mé lè'w wè sa ka rivé pliziè fwa,
Pis ou bizwen ransèyman-an,
Ou ka doubout, épi ou ka di kòw :
I ni an bagay ki pa nòrmal ;
Oubien mwen ka santi lodè bouk,
Ou bien mwen ni dé kòn
Ki pousé adan tèt mwen san mwen sav.
Mé apré ou ka di,
Non. an an.
Sé pa sa piès,
Sé pas mwen sé an nèg.
Ou ka di kòw, ès mwen té ni bizwen
alé lòt bò-a,
Pou mwen té santi ki mwen sé an nèg ?
Mwen té ni labitid di ki, mwen sé an nèg,
Mé, mwen pa té janmen santi
Ki men té an nèg.
E sé sa vréman, ki ka fè'w vini an nèg.
Sé lè'w santi ki'w sé an nèg.
Sé lè'w pran konsians ki'w sé an nèg.
Sé lè'w santi, lè sé bagay-tala ka fèt,
Ki andidan bouden'w ka bouyi, ki'w sé, an nèg.
Sé lè'w santi ki lòt-la ka fè an diférans,
Ki tou lé dé zòt pa menm bagay.
Pas avan ou té ka bat kò'w
Pou'w té fè kon yo.
Pou'w té di kon yo,
Palé kon yo,
Ri kon yo,
Manjé kon yo,
Penyen kon yo,
Maché kon yo,
Mé ou pé ké jen rivé, pas,
Ou pa yo.
Sa, ka fè yo ri, pa ka fè'w ri.
Sa, ka fè'w ri pa ka fè yo ri.
Sé lè'w pran konsians ou sé an nèg,
Sé lè'w santi ou sé an nèg
Ou ka bat pou'w sé an nèg,
Ou ka bat pou'w rété an nèg.
Pou li osi, gadé valè'y,
Pou wou osi gadé valè'w,
Pas ou ni valè'w.
Dòt ka di ou ni valè pasé yo.
I fòk pa di sa.
Di, chak moun-lan ni valè'y manniè yé'y.
Sé lè'w pran konsians ou sé an nèg
Ki'w ka trouvé volonté
Pou'w viv dwèt,
Pou'w fè travay'w bien,
Fè travay ou dwèt, an manniè nèg ou,
Pou'w dwèt dan zafè'w,
Pou pèsonn pa ni pou di :
Sa nòrmal ki sa fèt, sé an nèg ki fè sa !
Nèg-la pa konnèt travay li,
Nèg-la pa konnèt ayen,
Nèg-la sé an enkapab, sé an fenyan !
Annou ritounen anlè kònou,
Pou nou sav sa nou yé atjèlman.
Annou katjilé anlè sa nou yé,
Pou nou sav sa nou yé atjèlman.
Pou nou maché silon sa nou yé,
Pou kouté moun ki ka di,
Sé pa lapenn nou chèché sav sa nou yé,
Sa nou té yé, koté nou pasé,
Pou nou rivé sa nou yé a.
Pa kouté moun ki ka di, sa pa nésésè
Sa pé ké vansé nou ayen.
Sa pou nou sav-la, sé ki'y fòk nou pran
Konsians kisa nou té yé,
Pou nou sav sa nou vini,
Epi pou nou sav sa pou nou vini.
Nou pa bizwen fè gran lékòl
Pou nou katjilé titak,
Pou nou fè an entérogasion alè kònou,
Pou nou désidé lakay nou, nou menm,
Sa pou nou vini dimen.
(Annou chanté sa ansanm)
Désidé nou menm
Divini nou menm
Eksplitjé nou menm
Divini nou menm
Katjilé nou menm
Divini nou menm
Rikonnèt nou menm
Divini nou menm
Sipòté nou menm
Divini nou menm
Aksèpté nou menm
Divini nou menm
Krititjé nou menm
Divini nou menm
Diskité nou menm
Divini nou menm
Dirijé nou menm
Divini nou menm
Kondané nou menm
Divini nou menm
Konparé nou menm
Divini nou menm
Korijé nou menm
Divini nou menm
Préféré nou menm
Divini nou menm
Adòpté nou menm
Divini nou menm
Poutji djòl ou maré konsa jenn fi !
Poutji djòl ou maré konsa jenn fanm !
Fè an ti jès,
Ri titak,
Mé fè travay ou kanmenm.
Lè'w ri a sé pa sa ki ké ba'w mal bouden,
Sé pa sa ki ké anpéché'w fè travay ou.
Arété fè mové manniè'w la.
Pa vwéyé kliyan-an pronmlen,
Magazen-an pa ta'w.
É, é, zanmi poutji djòl ou maré konsa ?
Poutji ou ka fè mové manniè konsa ?
Si mwen pa té ka vini isi a
Achté sa mwen lé a
Ki manniè patron'w la ké fè pou'y péyé'w ?
La i ka pran lajan-an pou'y péyé'w ?
Sé épi lajan mwen an,
Sé épi bénéfis-la i fè anlè tèt mwen an
I ka péyé'w.
Jenn fi poutji djòl ou maré konsa ?
Poutji ou ka fè mové fidji konsa ?
Poutji ou ka fè mové mannié konsa ?
Ou la ka palé épi makoumè'w,
Sé palé ou ka palé, ou pa ka tann mach.
Mwen la ka atann ou,
Mwen la ka atann ou fini palé
Adan gran magazen'w la.
Es ou pé konprann sa, ki sé mwen
Ki té pou ka atann ou fini palé
Pou'w sèvi mwen ?
Es ou pé konprann sa, ki sé mwen
Ki té pou ka atann ou pou'w pé ba mwen
Sa mwen vini achté a épi lajan mwen ?
Sé lajan mwen an ki ka atann ou fini lo kankan'w la.
Poutji djòl ou maré konsa ?
Poutji ou ka fè mové fidji konsa ?
Poutji ou ka fè mové manniè konsa ?
Sé dan travay ou yé,
Sé apenn si'w lé wouvè djòl ou
Pou'w réponn mwen.
Ti misié, poutji ou fenyan konsa ?
Ou pa sa menm maché,
Sé trennen ou ka trennen pié'w pou'w maché.
Prèl sé jik lévé an lanmen'w.
Fè débriya tibren !
Yo ba'w an travay, fè'y, épi fini épi sa.
Ou la ka lantèné, lantèné anlè sa.
Chak moun la ni travay li pou fè,
Si'w té pli konnensè, sé pa la ou té ké yé.
Ou la ka pousé kabouré,
Ou la ka débatjé machandiz,
Ou la, pas sé fòs kò'w ki mété'w la.
Chak moun té pou rété adan ran-an ki ka korèsponn.
Epi, chak moun la ka ni otan valè,
Otan sastistfaksion, ki sé moun-lan ki ka tjenbé plim la.
Ou pé pa, ka an boug a pòtplim,
Epi ou ka roulé barik djèl poliyis.
Si tout moun té ka tjenbé plim,
Ki moun ki té ké fè pen-a ?
Ki moun ki té ké péché pwason-an, koupé kann-lan ?
Sé pa pou sa, pou'w konsidéré
Ki sé moun-tala ka mandé chien pen.
Atjèlman bagay-la chanjé.
Sé, sé moun pòtplim-la ki ka mandé chien pen.
Pis travay biro-a fini.
Pa ni travay konsa ankò.
Tout pri !
Mé, sa mwen té lé di a,
Sé ki'y fòk ki sé mésié patron-an
Péyé moun bien.
Ba moun-lan ki travay la, kont lajan'y.
Pa chèché krouyonnen moun, anlè lajan-an,
Pou misié patwon-an kontinié anrichi kòy,
Anlè tèt lézòt.
Lè moun-lan travay, ba'y lajan-an i andwa a.
Épi lavi ka maché.
(Annou chanté sa ansanm)
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Ba mwen kont lajan mwen.
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Fòk mwen fè kont lè mwen.
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Fòk pa eksplwaté mwen.
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Sé an travay mwen yé.
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Péyé mwen travay mwen.
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Tout travay mwen bien fèt.
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Pa ni an sèl ripròch.
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Alò, péyé mwen bien.
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Alò, péyé mwen bien
Goudouk douk dou,
Wa wa !
Bétjé-a, sé li ki ni tout bagay.
I ni lajan, i ni tè, i ka fè sa i lé.
Sa'y anvi ?
Sé li ki bondié.
Milat-la, lé fè kon bétjé-a,
I ni an lèspri bétjé,
Sé li ki bétjé.
Nèg-la lé fè kon milat-la,
I ni an lèspri milat,
Sé li ki milat.
Sé sa ki ka tjwé péyi-a.
Sé lèspri milat-tala pèp-la ni a
Ki ka tjwé péyi-a.
An lèspri milat ki ka vwéyé nou dèyè.
An mové lèspri ki anpéché péyi-a vansé,
Ki ka konplèksé péyi-a.
Lèspri milat-la sé kisa ?
Sé lèspri-a ki ka di'w,
Ki'w pa ni bizwen sav kisa ki té pasé avan.
Kisa ki té pasé antan lontan.
Ki'w pa ni bizwen sav kisa'w té yé
antan lontan,
Ki'w pa ni bizwen sav
Kisa yo fè'w antan lontan.
Lèspri milat-la,
Sé lèspri-a ki ka di'w
Sé nèg lakanpay ki ka bouré latè.
Lèspri milat-la,
Sé lèspri-a ki ka fè'w konprann
Ki pou'w sé an nonm ki ni valè,
I fòk ou ka palé fwansé,
Épi i fòk ou ni an kravat pann adan kou'w.
Lèspri milat-la sé,
Lèspri-a ki ka di'w,
Sé tousa ki sòti lavil ki bon.
Si'w désann anvil dé pié'w plen labou,
Tout moun ka ri'w :
Ou sé an nèg lakanpay,
Ou sé an nèg anba bwa,
Ou pa pèsonn, ou pa ni valè, ou sé an sovaj.
Lèspri milat-la,
Sé, sa ki tjwé pèp-la.
Tout moun-la milat.
Pèsonn pa lé sali pié yo,
Pèsonn pa lé sali lanmen yo,
Tout moun-lan lé travay adan biro,
Tout métié, ki ka fèt épi lanmen,
Sé vié nèg ki ka fè sa,
Sé nenpòt ki nèg ki ka fè sa.
Lèspri milat-la,
Sé lèspri-a ki ka dézini nou,
Ki ka rann nou irèsponsab,
Pas, nou lé pété pli wo ki bonda-nou.
Sé lèspri milat-la ki ka ba sèten an valè,
Pis yo ni an ti koulé klè.
Sé lèspri milat-la,
Ki ka ba yo an valè,
Pis yo frékanté an gwo tjap, an gwo mòdan.
Sé lèspri milat-la
Ki ka rann pèp-tala rasis épi kòy menm.
Yonn ka faché épi lòt,
Pou an ti koulè wayayay.
Yonn ka goumen épi lòt,
Pou an ti koulé wayayay.
Poutji tala pli klè ki tala ?
Pouji talapli nwè ki tala ?
Tala ka di :
Mwen, man pa ka alé lakay sé
moun-tala,
Mwen, man pa lé sé moun-tala vini
lakay mwen.
Yo tro nwè !
Anlòt ka di :
Mwen, man pa lé yich mwen mayé épi
an moun ki nwè !
Mwen pa lé yo mennen moun nwè
An kay mwen an ba mwen !
Ou bien yo ka di'w :
Entèl, poutji ou ka pèd tan'w
épi ti nèg nwè-tala, konsa ?
Mé ti koulè wayayay-la yo ni a,
Yo pa ka di piès ki manniè yo ni'y.
Yo pa ka di piès ki ti koulè-a,
Yo ni'y, pas sé blan-an té ka violé
Sé négrès-la.
Pa té ni chwazi, la.
Pa té ni lanmou, la.
Sé yich-tala sé pa té plézi bonda.
Sé ou bien ou té dakò,
Ou bien ou té ka pran plis fwèt,
Ou bien yo té ka fè'w plis méchansté.
Sé négrès-la sé té an dévidwa pou yo.
Yo té ka dévidé kòyo anlè sé négrès-la
Kon yo té lé.
An tan-tala anmizman té ra,
Sé pòv négrès-la sé té anmizman yo.
Lèspri milat-la,
Sé yen ki palé di papa yo ki blan,
Di fanmi yo ki blan.
Men, yo pa ka janmen palé di négrès-la
Ki mété yo anlè latè-a, ki fè yo vini gran.
Provèb-la ka di'w :
Lè milat ni an vié chouval,
I ka di négrès pa manman'y.
Sa yo pa ka di a piès,
Sé ki, yo sé yich bata.
Papa blan-an, ou pa ka janmen wè'y,
I pa ka otjipé di'w,
Adan la sosiété, i pa pou ni kontak épi nèg,
Ou sé an milat pétèt,
Mé pou'y ou sé an nèg,
I pa pou rikonnèt yich i fè épi nèg.
Oubien, si sa té ka fèt,
Sé té bouch anba bra.
Alò, mwen ka di,
Lanmori ki ta'w, vo mié ki kodenn lézòt.
Sé pa an lonnè,
Sa té pou lawont, lè'w sé an milat.
(Annou chanté ansanm)
Dépi'w ni lajan,
Ou ka santi kòw milat.
Ou ni an loto,
Ou ka santi kòw milat.
Dépi'w ni salè,
Ou ka santi kòw milat.
Ou djenyen dé sou,
Ou ka santi kòw milat.
Pou'w fouyé latè,
Ou ka santi kòw milat.
Pou'w planté lédjim,
Ou ka santi kòw milat.
Pou'w planté dé yanm,
Ou ka santi kòw milat.
Pou'w planté zépis,
Ou ka santi kòw milat.
Ou pa ka fè sa !
Ou ka santi kòw milat.
Pou'w ay an lanmè,
Ou ka santi kòw milat.
Pou'w péché pwason,
Ou ka santi kòw milat.
An prizinik-la
Ou ka santi kòw milat.
Ou ka paradé,
Ou ka santi kòw milat.
Kravat ou an kou'w,
Ou ka santi kòw milat.
An veston anlè'w
Ou ka santi kòw milat.
An solèy cho-a,
Ou ka santi kòw milat.
Fransé anlè moun,
Ou ka santi kòw milat.
Je viens de là-bas,
Ou ka santi kòw milat.
Chékié'w an lanmen'w
Ou ka santi kòw milat.
Annou chanté sa ankò
Yo ni an loto nèf,
I ka rann yo milat.
Valè'y sé loto-a
I ka rann li milat.
Lè'y pa anba fès li,
Pa ni valè ankò.
Si yo pa wè'w adan,
Pa ni valè ankò.
Anboutéyaj tout tan,
Pou yo wè loto-a.
Pou'w fè dé ti pa,
Fòk ou ni loto-a.
Fòk sé la'w garé.
I ni plas pli lwen a.
Fòk sé la'w garé,
Bò lakay chinwa-a.
Fòk sé la 'w garé,
Pou yo pé ka wè'w bien.
Ou vini fenyan tou,
Pis ou vini milat.
Ou vini fenyan tou,
Pis ou sé an milat.
Palé kréyòl,
Pou'w di tout bagay épi tjè'w,
Palé kréyòl,
Pou'w aprann palé bon fransé,
Palé kréyòl,
Pou'w di fò tousa moun ka pansé
Andidan fon tjè yo.
Palé kréyòl
Pou'w palé di lakay-nou,
Pou'w palé di lakay menm.
Palé kréyòl,
Pou'w di tousa ki bèl,
Tousa ki bon, tousa ki dous.
Palé kréyòl,
Pou'w di, doudou chè kòkòt,
Palé kréyòl,
Pou'w di, négrès mwen,
Masibòl mwen chè,
Doudou kòkòt chéri,
Doudou siro lanmou,
Ti doudou mwen,
Ti lanmou mwen,
Ti koko lapen,
Ti azougoun mwen an,
Ti kouli manman'y.
Palé kréyòl,
Pou'w di, misié-a
Ba mwen an ti lanmen chajé, souplé !
Si'w pa sa di :
Pouvez-vous, s'il vous plait Monsieur,
M'aider à charger ce panier ?
Palé kréyòl,
Pou'w di, titim,
- Bwa sèk, bwa niki, bwa nikaya,
- An bèf ki ladjé adan an savann
épi an gwan chenn dèyè'y :
- An zédjui épi an branch fil.
- Mwen ni twa ti nèg lakay mwen :
Twa fè-a ripasé.
- Kristofìn fennen : tété vié fanm.
- Tou piti, mwen tou piti,
mwen ka abiyé misié li wa : zédjui.
- Dlo monté mòn : koko.
- Dlo désann mòn : kann.
Palé kréyòl, pou'w kriyé :
- wonz mwen sèbi !
- Tjin, tjiné, bonbé séré !
- Kat, makati makata.
- Twanntwa, zorèy an tèt nèg.
- Dé, démayé kò'w, si'w mal mayé, pas ladivòs ja anlè gran chimen.
-Tjenz, la tjenzèn papa mwen wouyé à lizìn Dawbouzié.
- Trèz, Marie-Thérèse, fanm lè pli bondalèz.
Palé kréyòl,
Pou'w rakonté :
- Lè kolino wè gad chanpèt-la,
Lèvé chapo-a toudousman,
Épi'y pasé an kout lanmen
Anba chapo-a pou'y tjenbé zwézo-a
I di i pran a,
Kolino kriyé : brigadié, lanmen'w plen plìm !
Palé kréyòl,
Pou nou palé an bon kréyòl,
Kréyòl nou menm,
An kréyòl pi,
An kréyòl bien brosé kléré,
Ki ka kléré kon an sou nèf,
Ki ka sonnen kon an klòch nèf,
Ki ka sonnen kon an klòch
An sanmdi gloria.
Palé kréyòl,
Pas, nou ka palé fransé osi.
Fransé-a rèd, mé i fòk nou palé'y osi.
Nou sav, dé bagay ki pli rèd,
Sé bwè dlo glasé
Épi palé fransé,
Ou sé fanmi an matlasié
Ou ka dòmi antrèlasé.
Palé kréyòl,
Pou nou palé fransé-a bien,
Pou nou palé an bon fransé,
Pou nou pa ka palé an fransé
Piès moun pa ka konprann,
Pou nou pa mélanjé fransé-a épi kréyòl-la,
Kréyòl-la épi fransé-a.
Pou nou sav di kisa nou ka palé a.
Pou nou pa palé kon sé dé konpè-tala :
- Chèr t-ami
Seriez-vous pas une cigarette
m'en céder'une ?
- Regrète, ce matin, je m'en étais deux,
Je m'en suis fumé'une
et atjèlman an - (i ka montré lòt-la
bout mégo-a i ni an bouch li-a).
Sa pa, ni kréyòl, ni fransé,
Sa sé ayen yo palé-la.
Lang-tala pa ni non.
Palé kréyòl,
San'w pasionnen,
Pou'w kité kréyòl-la roulé anlè pwa kò'y,
Pou'w kité kréyòl-la roulé roulé'y,
San bat kòy,
San bat kònou.
Nou sav i la, nou ka sèvi'y lè nou lé,
La nou lé, san fè préférans,
Ni pou yonn, ni pou lòt,
Sèvi fransé épi kréyòl
Kon pou dé pié-nou,
Kon pou dé lanmen-nou,
Kon pou dé zouti.
Sèvi fransé épi kréyòl
Lè nou ni bizwen yo.
Annou chanté sa ansanm
Si'w lévé anlè pié gòch-la,
Ou palé kréyòl.
Si'w lévé anlè pié dwèt-la,
Ou palé fransé,
Ou bizwen an kléagojèt,
Ou palé kréyòl.
Ou bizwen an <<clé à molette>>,
Ou palé fransé.
Ou anvi kriyé mistikrik
Ou palé kréyòl.
Ou anvi kriyé mistikrak
Ou palé fransé.
Mésiézédam, krik, la cour dort,
Ou palé kréyòl.
Non, la cour ne dort pas, krak,
Ou palé fransé.
Ou hélé misié ti ason,
Ou palé kréyòl.
Ou jwenn manzè Marie-Thérèse,
Ou palé fransé.
Lè'w ka ni pou fè an diskou,
Ou palé kréyòl.
Lè'w ni pou fè an sèrmon
Ou palé fransé.
Manmay lékòl pa ka konprann,
Ou palé krèyòl.
Manmay lékòl ki ka konprann,
Ou palé fransé.
Manmay, lè fransé-a pri nou,
Ou palé kréyòl.
Manmay, lè kréyòl-la pri nou,
Ou palé fransé.
I fòk pou yo bien konprann ou
Ou palé kréyòl.
I fòk pou yo bien konprann ou
Ou palé fransé.
I fòk palé kréyòl-la bien :
Ou palé krèyòl.
I fòk palé fransé-a bien :
Ou palé fransé.
Sé konsi sé té dé lanmen'w,
Ou sèvi yo bien.
Sé konsi manman, kon papa,
Ou kouté yo bien.
Palé kréyòl, palé fransé
Sé menm bagay-la,
Sé menm bagay-la,
Sé menm bagay-la.
----------------------
Pawòl pa mousach.
Pawòl pa ka pozé.
Mé, mwen té ké lé ti pawòl-tala
Zòt fini li a, pa janmen pozé.
Mwen té ké lé pawòl-tala,
Lévé anlo dòt pawòl,
épi menm lang nou an,
anlo dòt pawòl ékri épi kréyòl.
Si'w sa dékatjé tousa moun matinik
fè épi fransé, ou pé fè'y épi
kréyòl-la, osi.
Bon kòk, ka chanté adan tout poulayé !