Sansenkant lanné ja pasé dépi nèg trapé chimen libèté
(Serge RESTOG)
Après l'horreur, la résistance, la victoire, l'oubli, aujourd'hui nous commémorons le cent cinquantenaire de la révolution antiesclavagiste dans les colonies françaises, avec fierté, mais aussi avec sérénité. Mais que signifie, pour nous, cette commémoration ?
Est-ce pour nous obliger à connaître le contexte, les intérêts économiques, les enjeux politiques qui ont régné pendant deux siècles où des hommes ont exploité des hommes, les ont humiliés, les ont rendus à l'état de bêtes, les ont déshumanisés, des hommes ont rendu ces êtres humains à la condition d'objet, pour améliorer leur profit, pour accumuler des richesses ?
Est-ce pour ne plus jamais recommencer pareil génocide, pareil crime contre l'humanité, ni aujourd'hui, ni demain ?
Est-ce pour parler ouvertement des antagonismes raciaux, du racisme, subtilement, hypocritement dissimulés, qui existent bel et bien dans notre pays, en France métropolitaine, dans d'autres pays ?
Est-ce aujourd'hui, à réunir, tous ceux qui intervenaient dans ce commerce triangulaire, leur poser la même question, après cette commémoration : Qu'avons-nous à faire ? Que voulons-nous faire ?
Fyèr, san pou sa, ka chanté kôk.
Sansenkant lanné ja pasé dépi nèg trapé chimen libèté, men avan sa, sé té lépouvant (l'horreur), lité. Apré sa, sé té laviktwa, loubliyans. Jôdi nou ni lafyerté, nou ka bat lèstonmak pou nou di ki nou fyèr palé asou lèsklavaj-la, la nou sôti a. Nou fyèr, san pou sa, chanté kôk.
Yonn dé mo-tala sé pa pou rikoumansé pléré anlè lèsklavaj, sé pa pou pléré anlè tout maltrétans yo fè nèg pannan(pendant) désan lanné. Yonn dé mo-tala sé pou sa réfléchi, pou moun sa wouvè parôl-la, pou moun palé, pou moun pozé tjèsyon anlè sa ki té ké ni bizwen ti bren plis léklèrsisman. Nou ni pou éséyé wè la nou yé épi listwa nou. Sé épi listwa, moun ka wè ki mannyè yo ka konprann jôdijou, ki mannyè yo ka préparé dimen.
Nou ka di listwa péyi Matinik, sé doulè, sé maltrétans, sé fiziyé, sé tjwé, sé koupé gôj dépi antan sé karayib-la ki té ka viv anlè tè-a, ki té mèt tè-a. Yo ratibwazé yo. Apré, lè yo chayé nèg, mennen nèg travay anlè tè-a isit, yo mété sé nèg-la anba jouk, yo mété sé nèg-la adan lèsklavaj, yo estjenté yo, yo désèvèlé yo, jikatan nèg vini kon bèt, nèg pa té moun ankô.
Ki moun ki profité anlè lèsklavaj-la ? Ki moun ki profité anlè latrèt-la ? Kisa ki ba Lérôp tout richès-la i trapé a ? Kisa ki ba Lérôp tout balan-an i trapé pou mété doubout tout gro lendistri lakay li ? Es lafrik profité di latrèt-la ?
I ni moun ki ka di ki Lafrik ni pou péyé osi adan tousa.
Ki rèsponsabilité Lafrik adan latrèt-la ?
Sa i fôk sav, sé ki, si nou mété anlè koté yonn dé rwa Lafrik ki té ka vann lèsklav, dôt ki té konplis. An final di kont, Lafrik-la fini pa vini an viktim osi, adan tout konmès-tala. Sé afritjen-an té ka lité osi pou yo pa té vini èsklav. Yo té ka rézisté adan péyi yo. Yo té ka krazé sé bato-a adan sé rad-la. Yo té ka rézisté adan sé bato-a. Yo té ka rézisté lè yo rivé atè-a. Sé èsklav-la pa janmen aksèpté kondisyon èsklav yo. Yo toujou té ka révôlté. Yo té ka fè lagrèv. Yo té ka prézonnen bèt. Yo té ka tjwé kôyo. Sé fanm ansent lan té ka avôté.
Ki té pozisyon légliz adan péryôd lèsklavaj-la ?
Légliz té ka touvé sa nôrmal. Légliz té ka konvèrti sé èsklav-la, i té ka batizé yo, i té ka mayé yo. Men, i fôk di osi, i ni yonn dé labé ki té kont lèsklavaj-la.
Anlè chimen libèté.
1848 sé lanné libèté pou nèg, men ki libèté ? An libèté anlè papiyé, an libèté ki pôkô té ka rantré adan sé mantalité-a. Ki pôkô té ka rantré adan mantalité sé ansyen mèt la, ki pôkô té ka rantré adan mantalité sé nouvo lib la. Sé nouvo lib la annou vini sitwayen, men ki tan tousa vini réyèl poutoutbon ? Es lè an moun lib i sé an sitwayen ? Es lè an moun lib i andwa ni an travay, i andwa trouvé an travay ? Nou pé di ki, apré 1848, nèg pati anlè chimen libèté, é i fôk té goumen toujou, pou problenm libèté-a té vini klè. Sé pabô koumansman ventyèm syèk la ki zafè libèté-a koumansé pran kou.
Pannan tout lité-tala pou libèté-a té réyèl, moun té ka chonjé toujou tout doulè lèsklavaj-la é sa té ka fè moun pè. Nou rivé pè lapérèzité nou, lapérans nou. Nou rivé pè kônou. Nou mété an volonté doubout, an volonté rèd marto pou nou pa tann prôp lapè nou. Lavérité anlè tout mal-tala, lakonnésans anlè tout doulè-tala pa té ké jen djéri soufrans-lan. I fôk té bliyé tousa. I fôk té mété an kwa anlè tousa, janmen nou pa lé kwè ki sé la nou sôti.
I fôk nou té fè bon dézôd, anchay tren, anchay chalbari pou nou bliyé lapérèzité nou(notre peur). Sèl rimèd la, sé té, pa palé di sa pyès. Sé té fè silans. Sèl rimèd la, sé di, ki sa pa fèt konsa pyès toubannman. Sé di ki moun ka palé di sa trôp, sé yen ki di sa moun ka palé, sa ja pasé, i pasé. Sé pa lapenn rivini anlè sa, chak fwa a konsa.
Kisa nou ni pou fè jôdi ?
Nou, moun Matnik, nou ka di sansenkant lanné apré goumen kont lèsklavaj-tala sé pa an lafèt, ankô an fwa. Sé pa an wélélé wélélé. Sé pa an mèsi souplé ankô nou ké di, pas moun désidé ki, nou ké fè an lafèt tout lanné 1998 la, pou sa. Nou, jan Matnik, épi tout moun péyi-a, nou ka di ki travay nou wouvè jôdi-a. Pas, sé jôdi-a sèlman, jou ka wouvè ba nou. Sé jôdi-a nou ka né, nou ka wè limyè. Sé jôdi-a tout lavi nou ka kléré anlè noumenm, ka kléré anlè mémwa nou, apré tout tan-an nou té oubliyé, nou té fèmen zyé, nou té fèmen zorèy anlè listwa nou. Pas nou té wont. Nou té wont otila nou sôti.
Nou ka mandé chonjé, chonjé pou nou sa konprann. Pou nou sa konprann ki koté nou sôti a. Nou sé an péyi ola(où) yich li ka sôti adan an chimen ki ni omwens kat chimen (lanmérik, lérôp, lafrik, lézend). Nou sé yich omwens kat manman, kat bouden diféran. Nou sé migannay omwens kat kilti diféran otila yonn ka viv akoté lôt. Nou sé yich ansèl doulè, ansèl pasyon, ansèl mémwa ki pou fè nou mété listwa nou doubout noumenm, vwéyaj-tala.
Pas nou sé an pèp nèf, ki ni an lèspri ovif, ki ka pran konsyans. é sé pou sa nou ka di ki nou pou fyèr. Nou andwa fyèr di wé kouman nou té kon bèt, kon mèb. Kanmenm sa, nou mété an kilti doubout. Nou mété an lang doubout, lang kréyôl la. Nou fyèr jôdijou, pas lawont-lan kité nou, pas nou konprann ki sé pa viktim-lan ki pou ka santi kôy wont. Sé pa viktim-lan ki pou ka santi kôy koupab.
Ki sans nou ka ba lafèt-tala ?
Jôdijou i fôk nou kabéché (réfléchir) anlè ki sans nou ka ba lafèt-la anlè sansenkant lanné yo sispann lèstravay-la. Nou pé ba'y plizyè sans :
- Dabô pou yonn, i fôk moun ni konnésans anlè tousa ki fèt pannan tout tan-tala, épi rikonnèt sa, pou moun sav adan ki lanfè sa, moun sôti é pou pa jen rikoumansé sa, ni jôdi, ni dimen. Pas, anlè non lékolomi, nenpôt ki jou, yo ka rikoumansé tousa. I fôk moun pran konsyans di tan pasé é dépasé problenm lèsklavaj-la. I fôk moun mandé : ki valè nou pé ba, tousa moun tiré sôti adan tan pasé ? Es nou pran tan pasé-tala pou ta nou ? Ki wouchach ki ja fèt anlè lèsklavaj Matnik ? Es nou pa té ké ni bizwen katjilé plis anlè loubli, ki anlè mémwa pèp-la ? Es nou pa té ké ni pou fè travay anlè mémwa nou.
Loblijans anlè mémwa nou(devoir de mémoire), pou fè loubli-a disparèt ? Es nou pa té ké ni bizwen sav : ès konsékans-lan pli grav lè nou ka palé di lèsklavaj, oben, lè nou pa ka palé di sa pyès ? Es nou pa té ké ni pou chaché ki mannyè pou palé di lèsklavaj-la ? Es laparôl-la sé pa an rimèd ki ké mété lôd adan zafè-a : ki moun ki bouro, ki moun ki viktim, ki moun ki té pou wont ? Es sé viktim-lan, es sé bouro-a ? Es nou pa té ké ka viv an listwa ki jenn, otila(où), pasyon-an la toujou ?
- Apré, i fôk nou di wo épi fô ki problenm ras-la ka kontinyé Matnik. Matinitjen rasis yonn épi lôt adan péyi-a, é menm andidan sé fanmi-a. Lè ou blan ou ka pasé toupatou. Lè ou ni an ti koulè wayayay ou ka pasé ti bren mwens. Lè ou nwè i fôk ou montré patblanch. I fôk profité sansenkant lanné-tala pou palé anlè rasizm-lan. An rasizm sé menm moun-lan ka kontinyé fè. I fôk mété tousa dèrô, pas tout moun konnèt ki rasizm-lan ka fèt bouch anba bra.
- Pou bout, i fôk di ki bobo lèsklavaj-la jik jôdi pôkô djéri. Manman granmanman nou té èsklav. Tout lédikasyon-an yo ba nou an, ni tras tan lèsklavaj-la. Jik jôdi nou ka jwenn moun ki rété toujou mantalité èsklav-la. Adan lenkonsyan nou i rété toujou tjèk tras lèsklavaj-la. Lèsklavaj-la adan mès nou toujou. Adan lavi lasosyété Matnik i toujou ni dé bô ki byen matjé : Lè ou sé nèg, lè ou pa nèg. I la touléjou pou wè'y. Sé lè moun pa lé wè'y, yo pa ka wè'y.
Serge RESTOG
serge_restog@hotmail.com