Tan siklòn, kriyé Hu Ra Kan.

(Serge RESTOG)

                Moun isi sav, yo ka viv adan an réjyon ki danjéré chak jou. Danjéré, pas i ni tranbman tè ki pé fèt, i ni vòlkan ki pé pété, i ni siklòn ki pé pasé, i ni larivyè ki pé débòdé. Moun isi té ni mannyè fè yo pou yo té prévwè tout sé danjé-tala. Adan pawòl moun, yo té ka di kontèl : Pa mété ayen adan pasaj-la, pou si kouri vini. Avan tan siklòn, i fòk nétwayé sé pyébwa-a alantou kay-la. I fòk mété dé ti provizyon la, pou sianka. Tousa, sé pawòl bò lakay nou.

            Sé pawòl laprévansyon-tala té adan lédikasyon sé fanmi-a. Moun té sa konprann tan-an, lè an mové tan ka vini. Lè ou wè, pannan dé twa jou, pa ni pyès van, i ka fè cho, vanzalizé pa ka souflé, branch fèy koko doubout dwèt, pa ka brennen an milimèt. I ni an mové tan adan sèktè-a. Jòdijou, épi lavi modèn la, moun pé èsplitjé tousa. Moun ni mwayen pou avèti lè i ni an siklòn ki ka vini. Moun pé di ki koté i ké pasé karantuitè avan.

            Sé konsa, ou ka tann Lamétéyo (Météo-France) ka di :" Une dépression tropicale se situe au centre de l'Atlantique et perturbe le flux de l'alizé. En effet cette panne d'alizé génère des vents faibles et la température dans nos régions avoisinera les 33 degrés".

            Alò, moun vini blazé. Léta vini blazé. Sé, dézèdtan avan an siklòn, moun ka chèché dlo, ka chèché diri, ka chèché bouji pou mété anlè koté.

                Nou ké éséyé, épi yonn dé mo jiskont, palé anlè zafè siklòn. An yonn, nou ké chèché sav ki koté mo siklòn la sòti. Nou ké wè, ki mannyè mo ouragan sé an mo bò lakay nou, ki mannyè mo-tala rantré adan sé lézòt lang-lan. An dé, nou ké di an dé mo, an siklòn sé kisa. An twa, nou ké wè, ès an moun pé sav konmyen siklòn i ké ni chak lanné.

•         Listwa mo siklòn èk mo ouragan.

                Sé pabò Loséan Endyen, Onòr Loséan Pasifik, Sidwès Loséan Pasifik, moun ka sèvi mo siklòn. Tifon, vlé di menm bagay-la. Japon, moun ka sèvi kamikaze, Lòstrali, willy willy, Filipin, Baguio.

                Adan réjyon nou, sé karayib-la té ni an bondyé pou van. Bondyé-tala té ka fè gro déga, an menm tan i té bon, i té ka ranjé zafè tout moun, i té ka pèrmèt bon lapèch, i té ka ba lafòs pou djenyen ladjè. Non bondyé tala sé Hu Ra Kan. Sé karayib-la té ka kriyé non'y, toupannan mové tan té ka simen ladézolasyon. Lang anglé, èspanyòl, fransé pran mo-tala pou sèvi'y. Sé konsa , lang anglé tounen'y an hurricane. Lang fransé a ka di ouragan. Lang èspanyòl la près pa chanjé ayen, i ka di huracàn.

        An siklòn sé kisa ?

            Siklòn sé tout mové tan ki ni van adan'y é ki ka tounen anlè kòy menm. Sa vlé di, dépi i ni anchay gro niyaj ka sanblé, ka monté wo adan syèl-la, ka roulé kòyo anlè kòyo menm épi fòs, ka fè an gro toubouyon ki ni van adan'y, yo ka kriyé sa an siklòn.

            Sé konsi, nou ka pran an so plen épi dlo. Epi lanmen nou, nou ka fè dlo-a tounen vit, jikatan nou rivé wè fon so-a. Dlo-a ka fè an toubouyon. Toubouyon-an ka fè an ron an fon so-a. Ron-an ki ka pèrmèt nou wè fon so-a, sé sa, yo ka kriyé zyé siklòn-la.

            Lè an siklòn ka vansé anlè lanmè, anlè latè, sé menm fòrm dlo so-a i ka pran. Sèlman, i pli gran épi pli wo. Diyamèt an siklòn pé fè sensan (500) rivé jik mil (1000 km) tjilomèt. I pé monté jik tjenzmil mèt (15 000 m) wotè. Zyé siklòn-la pé ni pabò 30 rivé jik 70 tjilomèt diyamèt. Adan réjyon nou, sé siklòn-lan ka tounen sans zédjui an mont, alanvè.

            Sé lanné 1990, tout sé péyi oliron latè-a sanblé èk mété kòyo dakò, pou yo kriyé siklòn, tout mové tan ki ka tounen anlè kòyo menm. Sé sa ki ka fè, i ni diféran modèl siklòn.

            Sé dapré fòs van, sé siklòn-lan ka trapé non yo. Lè i ni anchay niyaj ki ka ba lapli sèlman, san pyès van, nou ka kriyé sa an gro lapli. Lamétéyo ka kriyé sa an "Onde tropicale".

                Si van-an ka monté, ka pran vitès rivé jik 63 tjilomèt alè (34 né), Lamétéyo ka kriyé sa an "Dépression Tropicale".

                Si van-an ka kontinyé monté ant 63 épi 118 tjilomèt alè, Lamétéyo ka anonsé an "Tempête Tropicale". Sé alè-tala lamétéyo ka batizé'y é ka ba'y an non kontèl : Edith, Hugo…

                Si van-an dépasé 118 tjilomèt alè, Lamétéyo ka kriyé siklòn-tala, "Ouragan". Moun ka chonjé, Lamétéyo té ka palé di Ouragan Hugo.

                Apré sa, i ni 5 diféran katégori Ouragan, toujou dapré fòs van-an.

                Sé siklòn-lan ka wè jou adan tout Basen Lakarayib-la. Adan Basen Lakarayib-la, chak lanné i ka ni pabò 13 oben 15 siklòn ki ka né. Men, tout sé siklòn-lan pa ni an menm chimen ka suiv an mannyè ofilaplon. Siklòn pa ni chimen dwèt ka pasé. Yo toujou ni an gran mouvman déplasman ki ka pati alès réjyon-an, pa koté Zil Kapvèr, pasé anlè Loséan Latlantik, ka kanté kòyo tibren pabò Linò, pou alé alwès rivé anlè Tjiba, Lajamayik, Lézétazini.

•   Ki mannyè près tout sé siklòn-lan ka né ?

                   Vanzalizé-a nou konnèt byen an, sé an vanzalizé Lémisfè Nò. Men, i ni an vanzalizé Lémisfè Sid osi. Lè yo ka souflé, yo dé a ka jwenn anlè Lékwatè. Zòn-lan éti sé dé vanzalizé-tala ka jwenn kòyo, yo ka kriyé'y "La Z.I.C" (La Zone Intertropicale de convergence). Zòn-tala ka rouvè kòy alé ant 100, rivé jik 300 tjilomèt. Adan zòn-tala, i ni anchay niyaj ki ka monté wo,wo,wo é ki ba bon lapli, tonnè, zéklè. Moun ka kriyé "La Z.I.C." osi, Lékwatè Lamétéyo. Sé la, près tout mové tan, près tout siklòn ka pati, pou pasé anlè Basen LaKarayib la.

            Déplasman sé siklòn-lan ka chanjé, silon kondisyon yo ka touvé. Sé kondisyon-an pa djè taksé. Sé pa, pas siklòn pa pasé anlè péyi nou, oben toupré nou, moun pé konprann i pa ni siklòn adan Basen LaKarayib la.

                   Kisa ki "el niño" ? "el niño" sé an kouran dlo lanmè ki ka pasé pabò péyi Pérou. Kouran dlo-tala ka vini cho an mannyè anòrmal. Adan séson-an kouran dlo cho-tala ka pasé a, sé moun-lan ka kriyé'y "el niño". Sa vlé di, lanfan jézi.

                   I fòk sav, tousa ki ka fè tan-an anlè latè-a, ka fè ansèl épi tout. Tout sé réjyon latè-a lyenné yonn épi lòt. Yonn ka koubaré lòt. Sé la nou ka wè, "el niño" ki jis pabò Pérou, pé aji anlè réjyon nou, kon i pé aji anlè dòt réjyon osi.

• Es moun pé sav konmyen siklòn i ké ni chak lanné ?

                Pyès moun anlè latè-a pé pa di épi lasirans, konmyen siklòn i ké ni adan lanné-a. Pyès moun pé pa di ki koté yo ké pasé. I pé pa di ki fòs yo. Sa moun pé fè jòdijou, sé fè lòbsèvasyon. Epi sé lòbsèvasyon-an yo pé prévwè. Yo pé di kisa ki pé fèt. Sa pa oblijé fèt. I ni yonn dé chans pou sa fèt. Men, prévwè, sé pa, koumandé lanati.

            Sé NHC (National Hurricane Centre) ki Miyami, Lézétazini, ki ka véyé sé siklòn-lan adan réjyon Linò Latlantik la.

            Sé, sé pilòt sé aviyon-an ki té ka alé andidan sé siklòn-la pou yo té miziré tanpérati, fòs van, ki koumansé ba sé siklòn-lan an non. Yo té ka ba sé siklòn-lan non chèr yo, non madribann yo. Lanné 1953, Lamétéyo kontinyé ba sé siklòn-lan an non, toujou  non an fi, kou-tala adan lòd lalfabé-a. Lanné 1979, asosiyason fanm, Lézétazini, vwéyé labou pou di, i fòk ajouté non nonm osi. Chak lanné, an lis non siklòn ka sòti épi non fanm, épi non nonm adan'y. Lis-tala, sé konmité sé ouragan-an, ki ka fè'y.

            Mwen ka ba zòt lis non an yo chwèzi pou batizé sé siklòn-lan lanné dé mil la. I ni 21 non. Sa pa lé di i ké ni 21 siklòn lanné-tala :

Alberto - Beryl - Chris - Debby - Ernesto - Florence - Gordon - Helene - Isaac - Joyce - Keith - Leslie - Michael - Nadine - Oscar - Patty - Rafael - Sandy - Tony - Valerie - William.