Akouchèz nan sid Matnik
(Rityèl lantou lanésans an timanmay dépi ladjoukann jik rivé a 1960)
(ATINE Hugues)
Nou ka prézanté zôt an travay DULCR misyé ATINE Hugues fè adan linivèsité matinik la, lanné 1994. Travay-tala té fèt anba zyé man Jilyèt SMERALDA-AMON. Wouchach-tala fèt adan lakonmin lavyèpilôt anlè sé akouchèz-la tout moun isi matnik té konnèt épi ki disparèt. Tout travay-tala té matjé épi prézanté douvan jiri-a épi lang kréyôl la.
Prèmyé bagay mwen ké koumansé pa di, sé sav poutji man chwézi fè travay-tala épi poutji sé anlè fanm ?
Sé ki jénéralman nan tout péyi adan tout sosyété tradisyonèl sé fanm ki ka tjenbé tradisyon-an. Sé an bagay ki otan vré adan sé sosyété afrtijen-an, ki adan sé péyi antiyè a.
Mwen chwézi an pratik : "Rityèl lantou lanésans (dépi lèstravay jik a 1960). An mannyè jénéral, yo ka rikonnèt fanm kon matris limanité. Man propozé èkzanp an pratik k'ka voyé douvan potalans transmisyon an savwar atravè an ak ki sé lanésans, pas adan anlo sosyété, obyen kominoté anlè tout latè-a, lantou an ak konsa ni an patjé rityèl ôrganizé.
Ak-tala ankô pli potalan ba nou ki adan an sosyété ki fôrmé kôy adan lèstravay-la menm, éti lanésans té ka pli sanm an fatalité ki an délivrans, otan pou nouvoné-a ki pou manman-an. Avan timanmay-la té né, i té za popriyété mèt-la.
Tjèksyon-an mwen ka pozé kômwen an é ki sé potomitan travay mwen an sé :
ès pa té ké ni adan rityèl-la lantou lanésans-lan an volonté réyèl èsprimé senbolikman pou délivré timanmay-la di lèsklavaj menm si lèsklavaj té za aboli, oubyen di sékèl lèsklavaj-la ?
Pannan lèstravay, rityèl-la sé té an fôm potèksyon kont mèt-la, men apré lèstravay i vini an fôm protèksyon kon mal, pas mal sé an fôm èsklavaj, moun-lan yo fè mal la anchéné.
Lavyèpilôt, avan 1956, avan yo enstalé lamatènité, konésans anlè koutim nou té ni an gran vidjozité, sé té an mémwa vivan.
Lè yo mété lamatènité-a doubout épi yo oblijé fanm alé akouché andidan'y, èk yo oblijé sé akouchèz-la arété akouché moun; sinon lajistis ké pousuiv yo; a moman-tala nou ka konstaté ki ni an bab ki koumansé ant an savwar tradisyonèl épi an nouvo savwar.
Sé akouchèz-la pa obéyi lamenm, yo kontinyé akouché moun anba fèy, anba bwa. Men, piti a piti, anba présyon nouvo savwar-la, sé akouchèz-la té oblijé rété akouché moun. é sé pratik tradisyonèl la disparèt. Sé an parti imajinèr nou ki disparèt.
An mizi transmisyon-an té ka rété, nou éséyé sav si sa té ka modifyé imaj-la sé moun-lan té ni di sé akouchèz-la ?
Pas valorizasyon sé akouchèz-la sé an sitiyasyon ki valorizé fanm. Nou pa pran pozisyon pou sipéryorité an lasyans anlè anlôt, nou pa ensisté anlè pèrfôrmans térapétik-la, men anlè dimansyon kiltirèl-la. Lifèt ki ni an rityèl lantou sé pratik-la, sa ka ba'y dimansyon majikokiltirèl-la épi man éséyé sav poutji i disparèt.
Pou mennen travay-tala
- an yonn, mwen mété an ipotèz doubout é i ka prézanté kôy konsa : sé akouchèz-la fokalizé an patjé manisfèstasyon kiltirèl, fonksyon yo pèrmèt sosyété-a èsprimé kôy, i pèrmèt sé moun-lan viv tèt ansanm, i kréyé an sistenm lantrèd ant yo, parkonsékan i kréyé pratikman an langaj sosyal.
- an dé, man fè an pré-ankèt pou rékôlté sé savwar-la lantou nésans-lan épi dé lantjèt. I té enposib monté jik an fondôk sé savwar-la, men zansèt nou transmèt kwayans pou té rèspèkté, pou té mété an pratik épi pou té ritransmèt.
Tradisyon-an ba sé fanm-lan an sèten nonb pouvwa réyèl anlè lanésans. Yo té sav sa pou yo té fè pou lèstravay épi kont tout sékèl.
An sosyété toutantyè té ka grandi anba lanmen épi anba protèksyon sé akouchèz-la.
Pré-ankèt-la pèrmèt mwen trapé an sèten nonb rit.
Parmi tout sé rit-la ni dé ki fondalnatal : sé rit protèksyon épi rit libérasyon. Men yo tout ni an pwen dépar adan an konba anba fèy onbyen an réyaksyon rézistans kon lèsklavaj.
Baz sistenm rityalizasyon-an sé an sistenm délivrans adan an sistenm èsklavajis donk délivrans-lan té nésésèrman libératè. Sé pa an libèté défèt, sé an tantativ libérasyon.
Pou bout pawôl-la, anmizi anmizi ki man té ka étidyé sé akouchèz-la, man rimatjé ki yo té ka mété sé nonm-lan asou koté; donk menm si sé akouchèz-la pa té ka fôrmé ofisyèlman an "sosyété sèkrèt" yo té ka rèsté ant yo. Sé pou sa parôl sé nonm-lan pa ka pran anpil plas adan travay-tala.
Men man éséyé konprann ki mannyè sé nonm-lan té ka pèrsivwè lifèt ki yo té ka mété yo asou koté. Men, tradisyon-an té ka asèpté sa, é sé nonm-lan pa té ka santi sa konsa.
Sa nou ka rityenn sé ki nou pèd an môso adan matjoukann kiltirèl nou. Matènité parèt kon an fôm vyolans. Men i ni an doub pèrsèpsyon. An mond ékilibré té pou asèpté matènité-a san poblènm, men yo té pou tiré an ansèyman di savwar tradisyonèl-la.