An dézyèm pis pou aviyon, Lanmanten.

(Serge RESTOG)

            Ladministrasyon fransé ja ka pran douvan pou wè ki koté i ké prévwè mété an dézyèm pis aviyon Matinik. Si sé pou'y sèl, i ja chwézi an koté. Mé nou pé mandé kònou, ès sé pli bon koté a i chwézi ? Anlè kisa i apiyé kòy pou chwézi koté-tala ? ès sé pa jan Matinik ki pou chwézi ki koté yo lé mété an pis aviyon adan péyi yo ? Si i ni an pis aviyon pou fè, ès i fòk pa i sèvi lentéré tout moun, pasé  i sèvi lentéré yonn dé moun ?

• An dézyèm pis aviyon pou fè kisa ?

            Dapré sa yonn dé moun ka di, ou sé di, sé bò pis aviyon an ki ja la a, yo ké fè an dézyèm pis. Dapré sa yo ka di, i pé risivwè Boying 747. Pis-tala ké ni pabò 2 500 mèt londjè. Men, problenm-la ki ni a, sé, lè sé aviyon-tala ké pozé, yo pé ké sa dékolé, pas anfas pis-la i ni mòn, kontèl sé mòn lakomin Dikòs-la. Solisyon-an, sa té ké, razé sé mòn-tala.

            Pou lanné 1997 la, laérodròm Lanmanten wè 84 153 aviyon rivé épi pati. 1 780 818 moun pasé adan'y pou rivé èk pati asou Léròp, Lakarayib épi tout lèrèstan latè-a.(Lagwadloup sé 88 841, Lagiyàn sé 30 753 aviyon ki rivé èk pati pou 1 891 123 èk 422 05 moun ki rivé è pati adan yo chak la). Nou ka wè, bon enpé aviyon ka sèvi laérodròm Lanmanten an é sé chif-la ka monté an mannyè dri, oliron dé asou san, chak lanné. Nou pé di, konmdifèt sé an sèl laérodròm i ni Matinik, tout dévlòpman aviyon sé Lanmanten i ka fèt. Sé, sé chif-la, nou nonmen avan an, ki ka oblijé nou katjilé anlè zafè tousa dévlòpman ka fèt épi ansèl pis aviyon. Sé sa ki ka fè nou vwéyé douvan kèsyon kontèl : Kisa pou fè si an gro aksidan fèt anlè pis-la ki la a jòdi ? I ké fèmen pou plizyè jou, é pyès aviyon pé ké pé pozé èk dékolé anlè'y. Es péyi-a ké rété izolé pannan tout tan-tala ? Es pis-tala ké ni tout lasékirité, lè i ni tròp gro aviyon ka mélanjé épi piti aviyon ? Es lè tan-an bouché anlè Lanmanten, èk aviyon pa sa pozé, ou byen ni bon trablati pou pozé, alòs i ni bèl botan anlè tout lèrèstan Matinik, sé Lagwadloup sé aviyon-an ké kontinyé alé pozé ? Es i fòk kontinyé fèmen pis-la adimi, lè yo ka fè gro travay anlè'y, lè sé pou réparé'y ? Es oblijé jenn pilòt, ki ka aprann fè lanmen yo, pa dékolé, pas i ni tròp gro aviyon é sa ka jennen trafik-la ? Adan sé senk tjèstyon-tala i ni an mo ki la dèyè yo tout, sé lasékirité. Sé problenm lasékirité-a ki ka fè nou konprann, an dézyèm pis aviyon nésésè Matinik.

• An pis aviyon ki koté ?

            Annou wè kisa ki bon, kisa ki pa bon si an dézyèm pis fèt bò tala ki ja la a.

                Sa ki bon - I ja ni tout sèvis tèknik ki nésésè pou i risivwè tout aviyon. I ja ni bon larout ki ja ka rivé la. I ni moun ki ka di, difèt i ja ni tousa, sa ké fè i ké kouté mwens lajan. Men, sa pa oblijé vré.

         Sa ki mové - Lè dlo monté an tan siklòn, sé dé pis-la adan menm plenn lan, yo ké kouvè épi dlo, menm mannyè a. Lè lòt pis-la ké bò tala ki ja la a, pou aviyon sèvi nouvo pis la, yo ké oblijé janbé ansyen pis la. Sa sé risk aksidan. Aksidan ja fèt konsa. Chonjé sa ki fèt TENERIFFE (îles CANARIES) li 28 maws 1977 aksidan fèt konsa épi dé aviyon, PANAM èk KLM. 583 moun mò, é 60 moun té sové. Si moun baré pis-la (chonjé lè Lepen vini isi, chonjé, sé plantè bannann-lan). Sa sé an problenm lasékirité, pou aviyon ki ka sèvi aparèy radyo ki Matinik, pou navidjé alé dòt péyi.

             Tout laktivité anlè lékolomi, sé yen ki Lamanten yo ka fèt. Alòs i ni sèktè ki dèyé, ki pa ni dévlòpman, ki té ké ni bizwen sa pou dévlopé kòyo tibren. Nou lé palé di réjyon Nòr Atlantik, réjyon Nòr Karayib. Es tousa ki pou fèt, anni yen ki pou chaché an lentéré ? Nou pé pran lèkzanp Lagwadloup ki ni dé laérodròm kontèl BALLIF èk SAINT-FRANCOIS sé pa laérodròm ki la pou rapòté lajan. Lanmanten, sé mang ki la. Fè an pis anlè mang ka kouté anchay lajan. Pou fè nouvo pis la, yo ja prévwè razé mòn pabò Dikòs. Lèspas-la aviyon ka navidjé, pou yo pozé èk dékolé Lanmanten, ka plen an sézon vakans. Epi an dézyèm pis Lanmanten, sa pa ka chanjé ayen. Lèspas-la ké toujou plen menm mannyè a. Sé ti aviyon-an ké mélanjé menm mannyè a épi sé gro-a.

• Ki kalté pis ? Pou ki kalté aviyon ?

            An pis aviyon pé fèt anlè zèb, luiloud, béton. Sa pé sèlman an gran bann tè byen dégajé, ki ka sèvi sianka èk ka sèvi pou ti aviyon, pou jenn pilòt aprann fè lanmen yo. Sa pé osi an pis kon ta SAINT-MARTIN (Grand Case) ki ni 1 200 mèt londjè ki ka pèrmèt aviyon kon ATR 42 chajé épi 40 moun ka dékolé pou alé HAITI.

• Ki dòt koté an dézyèm pis pé fèt ?

            I ni plizyè dòt koté Matnik ki pé risivwè an pis aviyon. I té ja ni plizyè pis aviyon isi, kontèl Senpyè, Salin, Lilèt Chansèl, Chalvèt. Anchay létid ja fèt anlè pis Chalvèt la. An pis pé fèt Omaren. Mè-a ja di i dakò pou sa. An pis pé fèt Voklen, Sentàn (mé, fòk wè), Senpyè. An pis aviyon pou fèt adan an tè plat, dégajé, ki pa ni mòn ki ka jennen sé aviyon-an lè yo ka pozé èk dékolé. I fòk pis-la adan sans van-an. Matinik, van-an près toujou ka fè lèsnòrdé. I fòk pis-la adan sans van lèsnòrdé a. Oliron pis aviyon-tala, i fòk i ni bon larout. I té ké bon fè pis-tala plis adan linò Matinik, ki lisid, sa té ké bon pou dévlopé réjyon-tala. Menm si yo désidé fè an dézyèm pis aviyon Lanmanten, ki jòdi, ki dimen, ki aprédimen, anlòt pis anlòt koté ké oblijé fèt.

• Ki moun ka péyé ?

            Tala ki ja paré fè dézyèm pis la Lanmanten, sé li ki ka péyé'y. Si moun Matnik désidé fè'y anlòt koté, sé li osi ki té ké ni pou péyé'y. Nou asiré, fè anlòt pis aviyon anlòt koté ki Lanmanten, sa ké kouté anchay pli bon maché.