Domnik adan an kwazé kat chimen

(Serge RESTOG)

 

            Li 3 novanm 1978, Domnik té ka alé asou chimen lendépandans. Domnik té ka sòti anba jouk Langlitè. Sa ki fèt ki, lanné 1999-la, Domnik ka fété 21 lanné lendépandans. Nou, nou pé ké palé asou Domnik kon tout grangrèk ka fè. Nou pé ké palé asou Domnik épi chif, pou di, jan Domnik ka djenyen mwens lajan ki tèl koté, ki tèl péyi. Nou pé ké palé pou di Domnik pa ni gran lopital, pa ni gran lotorout, pa ni gran kazino. Sa nou pé di, sé sa nou wè adan dé zyé nou, sa nou santi épi tjè nou, sa nou tann, sa nou konprann, sa ki ka fè nou pè pou Domnik.

            Jòdi-a pèp Domnik ja konprann i adan an kwazé kat chimen : Chimen Protèksyon, Chimen Dévlopman, Chimen Modènité, Chimen Tradisyon. Tousa asou ansèl chimen, chimen larézon. Jòdijou, jan Domnik, sé moun ki rèsponsab péyi yo. Sé moun ki ka réfléchi pou fè péyi yo vansé, adan bon dirèksyon-an. Sé moun ki ka palé ant yo, ka diskité, ka bay lidé, ka chèché solisyon. é lè yo menm touvé solisyon yo, yo menm ka désidé fè sa yo menm chwézi fè.

            Pou lanné-tala, pèp Domnik chwézi an manman paròl (un thème/ a theme) pou trasé larèl péyi-a. Manman paròl-tala sé " Pou nou bat anlè anlòt séri mil lanné, ansanm kon yonn".

            Sa nou wè an dé zyé nou, sé, Domnitjen ki ka travay, ka fè larout, ka fè kay, ka goumen pou péyi yo.

            Sa nou wè dan dé zyé nou, Domnik sanblé bon enpé péyi pou mété doubout an Fédérasyon kilti kréyòl oliron tout latè a. Nou palé épi Misyé Dispagne, manmay GEREC (Groupe d'Etudes et de Recherches en Espace Créolophone), yonn adan sé moun-lan, ki té ka riprézanté Matinik. I ka di nou ki mannyè sanblaj-tala fèt : "Domnik ja fè plizyè kolòk anlè kilti kréyòl. Yo té ka miziré, chak lè a, wotè wouchach ki ja fèt anlè kilti kréyòl adan chak sé péyi-a. Men yo di, pou sa vini an bagay pli solid, i fòk mété an Fédérasyon kilti kréyòl doubout. Sé la, yo envité plizyè péyi kon Sent Lisi, Trinidad, Matinik, Gwadloup, Ayiti, kominoté kréyòl Néyòk, kominoté kréyòl Langlitè. Tousa koumansé mèkrédi 27 òktòb 1999, otila sé politik-la palé anlè zafè fédérasyon-an é menm jou a, yo mété an lòrganizasyon atè. Lòrganizasyon-tala, sé chak péyi ki ka partisipé adan Fédérasyon-an ki ka monté an sèksyon adan péyi'y. Chak sé sèksyon an ni pou rimonté Domnik, mwa avril 2 000 pou di sa yo fè. Apré sa, chak sé péyi a ké ni pou fè kon Domnik ja fè dépi an moman. Sanblé tout moun lan pou kontinyé travay. Travay-la, sé fè rèspèkté tout kilti tout moun, sé fè rèspèkté tout idantité tout moun."

            Sa nou santi épi tjè nou, sé ki nou santi jan Domnik ka viv 21 lanné lendépandans lan épi an mannyè kontan, épi an mannyè lakontantman ki yo fè an bon travay, an bon travay tout moun ka rikonnèt, an bon travay ki ka vwéyé péyi-a douvan.

            Sa nou santi épi tjè nou sé, ki mannyè nou palé épi jan Domnik fasilman konsi nou té ja konnèt dépi lontan. Sa nou santi épi tjè nou sé, ki mannyè jan Domnik di nou "Nou ka bat lèstonmak nou jòdi pou nou di (nous sommes fiers de dire/we are proud to say) nou sé jan Domnik.

            Sa nou tann ? Nou tann, jan Domnik ka di " érèzman nou trapé lendépandans, pas Langlitè té ké tjwé nou ! Langlitè pa djè fè kon sé lézòt péyi kolonyalis-la, kontèl, Lafrans, Lanmérik, Laoland. Sé péyi kolonyalis-tala, osi, magré sa, fè yonn dé bagay. Langlité, ansèl bagay i fé, sé sisé san péyi nou a, pran sa nou té ni ki sé richès nou épi vann li, kontèl kafé, kako, sik, ronm épi kisasayésa ankò. Jòdi-a, 21 lanné lendépandans ka fè nou wè, nou ja travay bon travay épi i rété ankò bon enpé travay pou fè."

            épi 21 lanné lendépandans, Domnik majè dé fwa. Majè an prèmyé fwa, pas i anlè kont kòy. Majè an dézyèm fwa, pas i ja trapé 21 lanné lèkspéryans an nasyon adan gran goumen an ki ni épi gro péyi ki lé valé sé piti péyi-a.

            Sa nou konprann, sé, moun ki ka di mové bagay anlè Domnik sé tout moun ki pa janmen mété bout pyé yo anlè tè Domnik. Nou konprann jan Domnik ka mété douvan kilti yo pou, dabò pou yonn, pou yo ni konfyans andidan kòyo menm, épi apré, pou yo fè lèrèstan boul latè a dékouvè ki mannyè yo yé. é sé sa ki ka fè yo viv.

Yo ka mandé moun vini wè péyi yo,  péyi lanati, péyi larivyè, péyi lanmè, péyi lamontay, péyi lédjim péyi.

Domnik ka fété lafèt laplas, (marché/market) otila ou ka trouvé tout lédjim ki ka fèt adan péyi-a.

Domnik ka fété lajounen kréyòl, tout moun ka mété lenj kréyòl yo, ka manjé kréyòl, ka palé kréyòl. Nou mandé an madanm ki ka rété Portsmouth ki mannyè li menm ka wè jounen kréyòl la. I di nou :

"Jòdi-a Domniken ka manjé manjé lokal, kon krab, fig, bannann, dachin krèm koko. Lè bonmaten, nou ni pèpè,(piment/pepper) èvè mori, konm salad, zaboka èvè nenpòt kèl chòz. Sé madanm-la ka abiyé épi jip diwèt, èvè tèt kasé anlè tèt nou. Tousa sé kèltjè (culture/culture) Domnik. Lè jou-a rivé, tout moun ka fè'y. Jòdi sé jou kréyòl nou ni anchay lafèt Roseau, Sé moun-lan ka monté Roseau pou lafèt-la.

            épi Domnik ka montré osi téat li, dansé'y, mizik li alantou an gro lafèt yo kriyé "Fèstival mizik kréyòl a tout latè" otila 29, 30, 31 òktòb bon enpé group mizik tout bò latè ka vini jwé. Adan Fèstival-la tout kilti ka jwenn é prensipalman kilti épi rasin kréyòl. Lanné-tala té ni group kontèl : Ragga-Bouyon Extravaganza - Swinging Stars, Boukman Ekspéryans, Ruff & Ready, Dédé Saint Prix, Impérail allstars, Malavoi, Skah Shah #1, Zouk All Stars, Exile One, Tabou Combo épi dòt ankò… An jan Domnik di nou :

"Sé Domnitjen-an ka wè fèstival-la sé an bon bagay. Nou ka ni anpil moun hòd lòt péyi (personnes de l'étranger/foreign people)  ka vini isit. èvè yo ka pran sa, yo ka enjòy kòyo tou. Fèstival-la ka mennen an lajan adan péyi-a, pis tout touris ka vini wè sa. Yo ka vini isit manjé, so mwen fè an ti kéchòy, so mwen kontan."

            Sa ki ka fè nou pè, sé anlè ki modèl dévlòpman Domnik ké alé a. Domnik ni pou prangad adan chimen dévlòpman-an. Kontèl, i ja ni 80 milyon dola méritjen (48 milya santim nou) pou fè anlòt laérodròm ki ké risivwè pli gro aviyon. épi kalté dévlòpman-tala nou konnèt la, ès paròl His Excellency Vernon Lorden Shaw, Sah President Of The Commonwealth Of Dominica, adan an déklarasyon i fè pou sélébré 21 lanné lendépandans Domnik, ké pé opozé sé gro péyi-a valé Domnik ?

"Laparòl Kris aprann nou wè Kris adan chak frè nou, chak sésé nou é enmen vwazen nou menm mannyè nou enmen Kris."

" Nou pé pa rivé ni tout fòs nou san nou pa oklè épi Bondyé; san nou pa ni an rilasyon zyé dan zyé épi'y ki ka mennen andan an  rilasyon sen épi  tout dòt moun."

            ès sé paròl-tala ké sa préparé jan Domnik adan dévlòpman otila ou ka jwenn sa ki visyé, sa ki anba, sa ki konpè lapen ? Nou ka palé di sé gran konpani-a. Yo ka mété péyi-a anba lòpsyon sé gran péyi-a ki radi, ki voras, ki ka mennen lakoripsyon, ki pa ni lamoral, ki pa konnèt fidji pèsonn, ki pa konnèt laparòl Jézikri.

            Men, misyé Edison James, Prèmyé Minis Domnik ka di nou, adan an déklarasyon i fè pou sélébré 21 lanné nasyon Domnik wè jou : "Menm si nou mété anlè koté tout chanjman lasyans ka fè, nou ni pou chonjé, nou sé sa ki ka dirijé latè-tala. é nou sé sa ki ka mété dèstiné nou doubout. Nou ni pou chonjé, nou sé sa ki pou trasé lavini nou. Péyi nou épi tout boul latè a ké vini, kon sa nou fè yo vini".

                                                                           serge_restog@hotmail.com