Gid lamétéo
(Serge RESTOG)
Nou ka ba zot dé ti kamo anlè an liv ki pou sòti, otila tit-li sé "Gid lamétéo". Liv-tala matjé épi kréyol dépi an koumansman'y jik lafen'y. I ka esplitjé, i ka wouvè zié moun anlè an lasians ki alantou yo, an lasians yo ka sèvi chak jou.
Lamétéo sé an lasians ki kapab esplitjé sa moun obsèvé anlè tan-an. I pé prévwè an ki léta tan-an ké yé, pou pli lwen posib. Tousa lamétéo ka prévwè, pou ka pòté an bénéfis adan sa moun ka fè anlè latè-a. Lamétéo la, pou sèvi popilasion-an. Moun pé pa koumandé tan-an. Moun ka chèché prévwè tan-an pou yo sa ranjé zafè yo, silon sa tan-an pé fè.
Travay nou isi-a, sé pòté pawol lamétéo ba moun. Sé an ti tjò pawol anlè manniè tan-an ki anlè tet nou ka chanjé, ka déplasé, ka tranformé kòy san rété. Mé, sé pa an manniè touvé an lokazion fè démonstrasion anlè lasians. Sé pa an manniè fè an démonstrasion anlè lateknik épi lang kréyol la.
Gid-tala la, selman pou pòté an ti zizing adan manniè pou pran lamétéo, pou rivé konprann li. Nou ka apiyé plis anlè lang-lan pou fè pasé mésaj-la. Sé an manniè, plis pou réglé an problem lang fransé ki moun pa ka toutafetman konprann.
Nou ké sèvi lang kréyol la pas sé an zouti kon parmi dot zouti nou ni. Gid-tala la pou pòté anlot manniè di mésaj lamétéo a. I pa la pou di tiré sé mésaj lamétéo a yo ka ba moun épi lang fransé a. I la pou konplété. I ka pòté an diféran pawol ki moun isi ka konprann bien. I ka endé pou enfòmasion-an rivé an manniè diféran. Tout lenfòmasion-an, konsa, ka konplété kòyo yonn-alot. Sa ki ka konté, sé rivé fè moun konprann an manniè pli okonplè.
Moun ni an ti pawol ka di : « Kouté pou tann, tann pou konprann ».
La, nou ka wè, pou konprann, i fok kouté avan tout. Apré nou ka tann. An dènié, nou ka konprann. Kouté sé kisa ? Kouté, dapré sa misié Carl Rogers ki sé an psychpédagog méritjen ka di, sé, « ni asé lenvansion pou trouvé an sans adan sa anlot moun ka di. » Moun-lan ki ka kouté a ni pou kontrolé sans sa i ka kouté a, si i lé konprann bien tousa lot-la ka di. Moun-lan ki ka kouté a sé an moun ki sipozé konnet. Anchay létid, ki nou pé ké raplé isi a, ja montré ki sé pa lang fransé a ki andidan jan réjion-an.
Konprann sa an moun ka di sé lè ou ka rivé kouté tout parol-li. Sa vlé di, san i ni pies bokantaj épi dot mo i ni labitid sèvi adan sosiété-a.
Lang-lan ka sèvi selman pou groupman moun ki organizé. Groupman moun tala sé an sosiété. Moun ni tout alantou yo andidan tet yo. Moun ka fè kòyo an lidé di sa ki alantou yo. Sosiété-a pa ni kò, pèsonn pé pa menyen’y. Sosiété-a andidan chak moun. Moun ka fè kòyo an lidé di alantou yo, toupannan, yo andidan alantou yo. I ni an sosiété andéwò, alos ki, sé andidan kò yo moun ka fè kòyo an lidé di alantou yo. Sé épi pawol moun ka di manniè yo ka wè alantou yo.
Adan pawol-tala, i ni mo. Nou ké éséyé ba moun leksplikasion anlè sé mo-tala. Nou ké chèché sav ki sans yo ni. Tousa, adan an lang yo konnet, épi pawol, épi mo épi son yo konnet. Yo ka rivé kouté chak son, yo ka rivé rikonnet chak son ki ka défilé yonn-dèyè-lot.
Sé sa ki ka fè nou vansé an lentérogasion kontel : es zorey yo osi alez, lè yo ka tann lang fransé a ? Sé pa lang fransé a selman ki ka sèvi adan sosiété nou. Saussure ka di « Lang-lan andidan chak moun ». Es nou pé di ki lang fransé a andidan chak moun, adan péyi nou ? Lang-lan ka maché kantékant épi sosiété-a. Es sé épi sosiété nou lang fransé a ka maché kantékant ?
An moun ki ka kouté an lang, pou konprann li, i sipozé konnet lang-lan. Tala ki ka kouté a, sipozé konnet lang lot la osi bien, pou yonn-alot konprann lot. I fok yo menm wotè konnésans anlè lang-lan pou yo sa rivé konprann kòyo.
Nou ka ba zot yonn-dé ti mòso adan sa nou ka di anlè lamétéo.
Sézon karenm, sézon livènaj.
Adan réjion-an i ni an klima tropikal ki bod lanmè. I ka ba dé sézon, sézon karenm, sézon livènaj.
Sézon karenm
Adan Lakarayib-la, karenm sé tan chalè. Tanpérati-a ka monté pabò 29 digré C. Tan-an sek. Péryod-tala ka alé dépi mwa févriyé rivé jik avril.
Sézon karenm lan sé pa moman ki pli cho adan réjion-an. Van zalizé ka souflé adan périod-tala, sa ka fè ki ler-la pli fré é moun pa ka santi gro chalè. Sé selman lè van-an ka moli, chalè-a ka monté.
Sézon livènaj
Livènaj sé tan lapli, tanpérati-a oliron 32 digré C lajounen, men 18, 20 digré C bonmaten sèten koté. Périod livènaj-la ka alé dépi mwa juiyé jik rivé an novanm. Limidité ler-la fò, ka monté pabò 80 %, sa ki ka permet sé niyaj-la viv kòyo é ka fè solèy-la pa ka djè pèsé. Tan-an pa bel. Sé adan ben-tala sé siklòn-la ka wouvè zel yo.
Klima-a
Klima an réjion sé toujou menm tan-an ki ka répété. Kongré lamétéo ki jwenn adan lavil Varsovie (kapital Lapolòn, koté i té ni an konsit entèrnasional pou mété doubout lwa pou aviyon navidjé, lanné 1929) désidé ki lobsèvasion klima-a pou fet pandan 30 lanné. Pandan périod lobsèvasion tala sé sézon-an ka pasé yonn dèyè lot, ka dépann di tanpérati ler-la, sé périòd tan sek la, sé périòd lanèj la, sé lapli-a, kantité soley, sé niyaj-la, van-an, limidité-a, présion latmosfè-a
Tout sé chajman-tala ka fet silon sézon-an, men osi, silon sé lanné-a é menm silon lajounen-an.
An mikro klima
An mikro klima sé an model klima espésyal ki ka wouvè kòy anlè an
toupiti koté. Koté-tala pé pa pli gran ki an ti kartié.
Sé sézon-an
Boul latè-a ka tounen anlè kòy menm adan vennkatrè alantou an poto mitan ki ka kanté kòy. Sé dé pol la, pol nor épi pol sid ka touvé kòyo pli pré soley-la yonn apré lot pandan an lanné.
Lè pol nor ka kanté anlè soley-la, i pli pré soley-la ki pol sid. Soley-la ka kléré tousa ki pli anwo lékwatè. Adan réjion-tala i ni plis chalé. Sé sézon chalè (l’été). Soley-la ka kléré pli lontan pandan an lajounen. Sé jou-a ka pli long ki sé lannuit-la.
Pol sid la, pli lwen soley-la, ka kanté kòy lot sans lan. Sé réyon soley la, oblik, ka apenn touché réjion-an. Sa ki fet ki, soley-la pa ka kléré réjion-tala lontan. Sé lannuit-la pli long é sé lajounen-an pli kout. Sé lasézon tan frédi (l’hiver).
Pou réjion-an ki tou pré lékwatè-a, sé réyon soley-la ka frapé latè-a toujou épi menm ang-lan, épi apenn an ti diférans. Soley-la ka kléré latè-a pandan menm tan an. Diférans tan ant lajounen épi lannuit feb. Matinik diférans tan-tala pa ka djè dépasé an dimiè d’tan.
Van zalizé
Van-an ka vini an manniè diféran anlè chak réjion anlè latè-a.
Anlè sé péyi lérop la, tout lanné a, i ni van ki ka vini alwes lérop ki ka vanté. Sé van-tala ka sòti pabò Latlantik.
Anlè bannzil Lakarayib la, van-an ka sòti nordé rivé anlè sé zil-la tout lanné a. Moun ka kriyé van-tala van zalizé.
Adan bòdaj lékwatè-a i ni an kouran van ki ka fè nordé. Pli ou vansé bò lékwatè-a pli van-tala ka vini feb.
Sé pabò 25 digré Nor rivé jik bò lékwatè 5 digré Nor, van-tala ka touvé kò'y. Sonjé ki Matnik pabò 14 digré Nor. Sé van zalizé ki ka sé ba sé zil Lakaryib la, klima-a yo ni a. Sé an klima dous épi toujou ni an ti van fré pou moun sa rivé sipòté tanpérati-a.
An tan livènaj, van zalizé a pito feb épi i chajé épi limidité. Limidité-tala ka fè ki, bon enpé niyaj ka boujonnen adan siel-la. Yo ka ba bon lapli.
An tan karenm van zalizé a ka souflé pli fò, toujou adan menm direksion-an. I ka ba an van fré épi sek.
Tan blan - Labrim sab (Lapousiè sab)
Labrim sab sé an lapousiè sab ki ka sòti Sahara. Sé sé van zalizé a ki ka mennen lapousiè-tala. Vites van zalizé a sé pabò 20 né (apipré 40 tjilomet a lè, sa ki ka fè fos 5 pou 6, adan léchel Bofò).
Adan réjion Sahara, van Harmattan ka fè toubouyon, tornad ki lakoz poch sab ki ka monté 5 000 met altitid pa koté sé kot Latlantik la. Van zalizé a ka chayé sab-la jik rivé anlè bannzil lé Zantiy, pandan lasézon gran van. Sé konsa van ki chajé épi lapousiè ka rivé jik lotbò loséan-an.
Tan blan an pé permet wè jik a 4, rivé 8 tjilomet. Anlè lanmè, siel-la pa ka djè vizib (pas de bonne visibilité). I ka fè konsi siel-la chajé.
Lafoud – zéklè – tonnè.
Lafoud, zéklè, tonnè sé 3 bagay ki ka fet yonn apré lot. Sé sa ki loraj.
Lafoud, sé an létensel lélektrisité ki ka fet swa ant an niyaj épi latè-a, swa ki ka travèsé an niyaj, swa ki ka fet ant pliziè niyaj. Sé lafoud-la ki ka fet prèmié.
Zéklè-a, sé limiè létensel lafoud-la. Sé li ou ka wè a. I ka fet an déziem.
Tonnè-a sé bri létensel lélektrisité lafoud-la, ou ka tann. Sé li ki ka fet an twaziem.
Nou pé di ki loraj-la, sé lè an létensel lélektrisité fet. Ou ka wè i ka fè an limiè, sé zéklè-a. Apré, lè ou tann bri létensel-la, sé sa ki tonnè-a.
Tonnè-a sé présion sibit zéklè-a (létensel lélektrisité a) ki ka déplasé kòy adan ler-la. Sé sa ki ka fè gro bri tala nou ka tann lan.
Chak létensel lafoud-la pé dégajé 30 000 anper épi an diférans potansiel 10, 20 milyon volt. Lénèrji-a ki ka dégajé a, sé menm épi an bonm atomik H ki ka fè an mégatòn (1 milyon tòn).
Sé adan machann chabon-an (Cumulonimbus) i ka ni loraj.
Sé diféran alert la :
Préalerte : « Paré kòzot »
Alerte : « Tout moun andidan »
Confirmation du passage : « Pa sòti déwò »
Confirmation du passage ka sòti lè siklòn-la ké rivé anlè péyi-a adan 3zè d’tan.
Popilasion-an oblijé rété andidan.
Pèsonn pa ni dwa pasé adan lari.
Phase de secours :
Siklòn-la pasé.
Moun pé sòti déwò.
serge_restog@hotmail.com