Festival Marin-Village - An krèy kréyol

(Serge RESTOG)

 

Pandan tout mwa out la, té ni gro lafet alantou kréyol, pabò o Maren adan an festival yo kriyé "An krèy kréyol". An krèy kréyol té ka palé di lang kréyol la mé osi di mes kréyol adan Lakarayib-la. I té ni tout an séri bokantaj pawol, ispektak, lanmizik, téat, ekspozision, bon manjé kréyol an midi épi oswè. Manjé ki sòti Donmnik, Ayiti, Sent lisi, Laguadloup épi dot ankò.

 

Misié PIERRE-LOUIS direktè festival-la, té matjé yonn-dé mo pou di nou épi ki lespri i té ké mennen festival-tala.

"Fè an festival anlè kréyol, sé mété lang-lan ki ta-w titak douvan. Sé kouté pou tann manniè I ka di sa I ni pou di a, lanmanniè i ka chanté, lanmanniè i ka rouklé, ki nannan ki an bouden-y. Men fok sav an lang pa fet yonn pou moun konprann kò-yo. Lang-lan ka fè'w rantré adan an larel.

Padavwa sé moun-an ka fè lang-lan, lanné dèyè lanné, ni manniè-yo ki ta-yo gadé sa ki lantou-yo, lévé tet-yo gadé soley-la, bésé kò-yo pou rimen latè-a, rantré adan lariviè-a benyen, gadé pié-yo vini gro, sav sa yo pé sav, sav sa yo pa pé sav. Sa nou lé di a lè nou ka di sa nou fini di a, sé lé konprann ou ka pran an lang mété an bouch-ou pou palé, sé andidan tout kò-w lang-lan ka rantré.

 

Men ni an bagay ka fet jodijou, lè ou bien gadé : tout moun oliwon latè-a, yo lé fè yo tout fè menm bagay la, menm lè a, menm manniè a. Ansel tet, ansel lespri, ansel chimen. Si sa alé konsa, talè tout moun-an oliwon latè-a ké palé ansel lang. Latè-a ka ped koulè-y.

 

Kréyol sé lang pli nef ki paret anlè latè, épi an lot lang yo kriyé "yiddish" éti jwif pabò les lérop ka palé. Kréyol sé mémwè-nou épi sé nannan-nou. Nou andwa fè tousa nou pé fè pou tianmay-nou palé'y, ek pou yo bien palé'y".

Apré bon enpé lanné moun pran konsians i ni an lang kréyol, i ni an kilti kréyol. Nou ka di ki bagay-la ka vansé kanmenm. Pa asé vit, dapré nou. Gadé sé sanblaj-la o Maren té ka ni pabò 40 moun 50 moun, la. I ni an tan, adan an kozé konsa, ou té ké touvé 4 moun, 6 moun, pa plis, pou palé anlè zafè kréyol. Nou pé di ki, sé sal téat la té plen, pas i fok sav, tout sé ispektak-la pou ayen. épi, nou ka wè, ki tout simenm festival la, laradio vwéyé an jounalis pou kouvè évènman-an. Nou ni pou ritienn sa, prapot a sa ki té ka fet.

Travay anlè lang kréyol, anlè kilti kréyol ka vansé, magré tout lapo bannan moun ka kontinié mété ba-yo. Sé a nou di kontinié goumen, organizé kònou, travay plis, matjé plis, pibliyé plis liv. Sé nou ki ni pou mété bon mak, la,(de bons repères) pou trasé chimen ba kréyol-la. Pou apré pèsonn pa vini di : Kisa zot fè ba kréyol-la pandan tout tan-an zot té la a ?

 

Nou ka di, moun ki ka travay anlè kréyol pou jwenn pli souvan. Sé laparol ki ka djéri sé kalté model bobo-tala. Annou sanblé pli souvan pou palé. épi i fok ba kréyol-la tan pou i vini majè. i fok, pou an lang, anchay plis tan ki lavi an moun, pou i sa vini majè.

Annou ba kréyol-la tan-y. Annou ba kò-nou tan. Men, nou ki ka wè ti bren pli douvan ki dòt, annou maré ren nou red, fò, solid, pou nou travay bon travay pou fè zafè-a vansé.

 

I fok mandé, jòdijou adan an festival kréyol kon "krèy kréyol", ki sé moun-lan prézanté travay yo an kréyol. Si yo pé pa fè'y, i ni anchay dot moun isi ki kapab fè'y. Dot moun ankò pé fè'y. I menm ni zorèy ki ka sòti lot bò dlo ki pé fè'y. I ni méritjen ki pé fè'y. Japonè osi pé fè'y. Yo ka fè anchay wouchach, anchay létid anlè kréyol, anlè mizik-nou, anlè péyi-nou. Si i ni moun ki pa ka konprann lang kréyol la, i ni mofwazè, i ni tradiktè pou sa. Sa té ké bel (ce serait un comble) si nou té pé alé adan péyi Lachin, adan an ti kartié pou nou wè sé chinwa-a adan an bokantaj pawol, ka palé alman, ka palé afrikaan, ka palé Yidich pou eksplitjé sé chinwa-a ki manniè lang chinwa a ni an gramè, ki manniè pou li'y, ki manniè pou matjé'y, ki mannyè pou katjilé anlè lakilti chinwa.

Fok di, i ni bokantaj pawol ki ka fet é sé organizatè-a ka fè konpè yo pasé avan. Konpè yo sé, tousa ki lé fè kòyo pasé pou grangrek, tousa ki ni bizwen pasé latélévizion épi wè non yo paret anlè gran jounal Lafrans. I fok arété gadé péyi-a toupannan nou andèrò péyi-a. I fok arété palé di péyi-a toupannan nou andèrò péyi-a. I fok nou arété gadé kò-nou ka pasé. Nou pa bizwen moun konet nou. Nou pa bizwen moun rikonnet nou, pas nou sav ki moun nou yé. Nou sav sa nou yé. Nou enmen kònou. Nou enmen péyi nou. Nou ka travay pou péyi nou.

Poutji nou ka mandé sé moun-lan prézanté travay yo an kréyol ? Pas chak moun lan, adan travay li, ké réfléchi anlè sé mo kréyol la. Yo ké réfléchi anlè fon chak mo kréyol, adan sektè-a yo ka travay la. Kontel, nou ka wè Joceline Béroard adan an mo kozé i té ka ba, ka sèvi "ganmé sé bout a pawol la" pou di "faire de la versification". Manuel Norvat ka sèvi "jes lanmou" pou di "érotisme", alos ki nou té ké di plito sèvi "lerdou". Nou ka sonjé, lè i té ni lafet adan sé kartié-a, moun té ka di nou : "Di fran pou lerdou" é yo té ka montré an pòtré an fanm tou touni adan an ti bwet zalimet.

Adan chak bokantaj pawol la, si chak moun lan ka pòté an ti zòy adan sektè-y, lang kréyol la té ké vansé. Sé grenn diri ki plen sak.

Nou ni anlot moun ki ka di nou ki manniè i wè dot bokantaj pawol pasé, panan festival-la : "Mwen té ja koumansé kontan pannan an bokantaj pawol ki té ni bon wotè, bon pawol ki té ka mennen pawol. Men, pawol-la tounen an goumen pawol. An goumen pawol ki pa té ka pòté ayen an plis di sa nou ja sav, ki pa té ka djè pòté nou anlè, lè nou ka wè ki yonn pa té ka ladjé ba lot, ki tala pa té adan sijè-a, é tala té ka palé tjilomet pawol pou di tousa i té ni anlè fal li. Nou wè la osi, ki trop militan, ka tjwé pliziè lanné travay militan ka goumen pou fè".

 

                                                                serge_restog@hotmail.com

                                                                www.kapistrel.com